Στη σύγχρονη παγκόσμια οικονομία, οι κρίσιμες πρώτες ύλες διαδραματίζουν ρόλο θεμελιώδους σημασίας για την ανάπτυξη, την ασφάλεια και την τεχνολογική πρόοδο των κρατών. Το διαπιστώνουμε με τον πιο σαφή τρόπο τους τελευταίους μήνες τόσο στο μέτωπο του ρωσο-ουκρανικού πολέμου, όπου τα αποθέματα σε κρίσιμες πρώτες ύλες της Ουκρανίας είναι αναπόσπαστο κομμάτι της επόμενης ημέρας, αλλά και σε εκείνο του εμπορικού πολέμου και των δασμών μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, με την τελευταία, που ελέγχει και ένα πολύ μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής σπάνιων γαιών, να τους εντάσσει πρόσφατα στο power game μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων. Οι κρίσιμες πρώτες ύλες, από το παρασκήνιο της πολιτικής σκακιέρας, αναδύθηκαν στο προσκήνιο και πρωταγωνιστούν… σε κοινή θέα.

Εύκολα θα αναρωτηθεί κάποιος γιατί συμβαίνει αυτό. Πρώτες ύλες όπως το λίθιο, το κοβάλτιο, οι σπάνιες γαίες, το νικέλιο και το γραφένιο αποτελούν βασικά στοιχεία για την παραγωγή προηγμένων τεχνολογιών: από μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μέχρι ηλεκτρονικές συσκευές και δίκτυα επικοινωνιών, ακόμα και αμυντικά συστήματα. Βασικά συστατικά στοιχεία των σύγχρονων οικονομιών και τομέων στους οποίους βασίζεται η ανάπτυξή τους. Μάλιστα, καθώς η μετάβαση σε μια “πράσινη” και ψηφιακή οικονομία επιταχύνεται, η ζήτηση αυτών των πρώτων υλών αναμένεται να αυξηθεί δραματικά.

Διπλασιασμός ζήτησης μέχρι το 2040

Σύμφωνα με τις πιο μετριοπαθείς εκτιμήσεις, η ζήτηση για κρίσιμες πρώτες ύλες αναμένεται να είναι διπλάσια, σε σχέση με σήμερα, το 2040. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μπορούμε να δούμε κάποιες επιμέρους εκτιμήσεις για συγκεκριμένες πρώτες ύλες για τη ζήτηση στο διάστημα 2024-2040:

• 9x αύξηση για το Λίθιο, μέταλλο κρίσιμο για την παραγωγή μπαταριών ηλεκτρικών οχημάτων
• 4x αύξηση για το Γραφίτη, πρώτη ύλη κρίσιμη για διατάξεις μπαταριών
• 2x αύξηση για το Νικέλιο, εξίσου μέταλλο κρίσιμο στις μπαταρίες  
• 2x αύξηση για το Χαλκό, μέταλλο με εξαιρετικές ηλεκτρικές και θερμικές ιδιότητες που χρησιμοποιείται σε όλο το φάσμα των αντίστοιχων εφαρμογών, από τα ηλεκτρικά δίκτυα μεταφοράς ρεύματος μέχρι την κατασκευή αντλιών θερμότητας και την ανάπτυξη data centers  

Τα παραπάνω είναι μόνο ελάχιστα παραδείγματα από τον κατάλογο των κρίσιμων πρώτων υλών που στηρίζουν κρίσιμους τομείς της οικονομίας και κλάδους που αναμένεται να παρουσιάσουν σημαντική ανάπτυξη τα επόμενα χρόνια – από τις μπαταρίες ιόντων λιθίου ή την αυτοκινητοβιομηχανία μέχρι τις ανεμογεννήτριες και από τις ηλεκτρονικές συσκευές που έχουμε όλοι στα σπίτια μας, μέχρι δορυφόρους και την αεροδιαστημική συνολικά, χωρίς να εξαιρείται η αμυντική βιομηχανία.

Το «ένοχο παρελθόν» της Ευρώπης και μια κινεζική κρίση που το ανέδειξε

Ο παραπάνω πίνακας αναδεικνύει την ευαλωτότητα της Ευρώπης σε κάποιες μόνο από τις κρίσιμες πρώτες ύλες και τη μεγάλη εξάρτηση της από εισαγωγές με επίκεντρο την Κίνα. Ναι, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει εδώ και μερικά χρόνια τη ζωτική σημασία των κρίσιμων πρώτων υλών για τη διατήρηση της οικονομικής της ανταγωνιστικότητας, της στρατηγικής της αυτονομίας και της ασφάλειάς της. Αποτέλεσμα αυτής της αναγνώρισης είναι και ο «Κανονισμός για την Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες» (Critical Raw Materials Act) με τον οποίο η ΕΕ επιχειρεί να θέσει συγκεκριμένους στόχους αυτάρκειας έως το 2030, ενισχύοντας την εσωτερική παραγωγή και επιταχύνοντας τις εγκρίσεις στρατηγικών έργων εξόρυξης και επεξεργασίας. Όμως, αν σταθούμε εδώ, είναι σαν να κρύβουμε το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ευρώπης κάτω από τον… Κανονισμό. Και το πρόβλημα έγκειται στις ευθύνες της ίδιας της Ευρώπης και στις πράξεις της στο όχι πολύ μακρινό παρελθόν, όπως σημειώνει ο Καθηγητής Εξαγωγικής Μεταλλουργίας στη σχολή Σχολή Μεταλλειολόγων & Μεταλλουργών Μηχανικών Ε.Μ.Π. και Δ/ντής ερευνητικής ομάδας Technologies for Sustainable Metallurgy (Tesmet), κ. Δημήτρης Πάνιας.

«Αν κάτι χαρακτηρίζει τη στάση της Ευρώπης στο πρόσφατο παρελθόν, είναι η άρνηση να αναπτύξει τεχνολογίες, όχι μόνο για τις κρίσιμες, αλλά για όλες τις πρώτες ύλες γενικά. Ένας από τους λόγους είναι ότι επικράτησε στην Ευρώπη, σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων, μια έντονη περιβαλλοντική στάση που συνοψίζεται στο δόγμα ότι  πρώτον, η παραγωγή μετάλλων από ορυκτά, αλλά και άλλων πρώτων υλών συνολικά ρυπαίνουν και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει, και δεύτερον, ότι η Ευρώπη είναι ένας πυκνοκατοικημένος και οικονομικά ανεπτυγμένος χώρος, με υψηλό ΑΕΠ και συνεπώς, οι βιομηχανικές δραστηριότητες παραγωγής πρώτων υλών δεν συνάδουν με την οικονομική και κοινωνική της θέση στον κόσμο. Οφείλουμε να τονίσουμε σε αυτό το σημείο ότι δεν ασκούμε κριτική στις πρωτοβουλίες για την προστασία του περιβάλλοντος που έλαβαν χώρα από τη δεκαετία του 1980 έως και πριν από μια δεκαετία (παραθέτουμε το infographic), αλλά το γεγονός ότι απαιτούσαν μια βίαιη προσαρμογή από τη μεριά της βιομηχανίας και έμμεσα εξωθούσαν ολόκληρους βιομηχανικούς κλάδους, όπως είναι η Μεταλλουργία, στο να εγκαταλείψουν την Ευρώπη. Εξαιτίας αυτών των πολιτικών χειρισμών,  η Ευρώπη οδηγήθηκε στο να διασφαλίζει τις πρώτες ύλες από χώρες του εξωτερικού που βρίσκονταν, σε σχέση με εκείνη, σε ένα χαμηλότερο στάδιο ανάπτυξης της οικονομίας τους» αναφέρει ο κ. Πάνιας στην επικοινωνία που είχαμε μαζί του.

Η Ευρώπη ήρθε αντιμέτωπη με τις συνέπειες της πολιτικής της το 2010, όταν η Κίνα, έχοντας αποκτήσει τον παγκόσμιο έλεγχο των αποθεμάτων των σημαντικότερων τεχνολογικών πρώτων υλών, ξεκίνησε να κινείται επιθετικά και να επιβάλλει φραγμούς στην εξαγωγή συγκεκριμένων μετάλλων (σπάνιες γαίες, βολφράμιο και μολυβδαίνιο) σε άλλες χώρες. «Αυτός είναι και ο λόγος που εισαγάγαμε τον όρο «Κρίσιμες Πρώτες Ύλες» στην Ευρώπη – για να περιγράψουμε μέταλλα και άλλα υλικά, τα οποία, αν για κάποιο λόγο πάψει η εισαγωγή τους από την Κίνα ή άλλες χώρες, η ευρωπαϊκή βιομηχανία καθίσταται ευάλωτη και η παραγωγή προϊόντων προστιθέμενης αξίας και πλούτου επιβραδύνεται ή παύει» περιγράφει στο 2045.gr o κ. Πάνιας. «Ήταν, κοντολογίς, η στιγμή της συνειδητοποίησης ότι η πολιτική της εξάρτησής μας από τις εισαγωγές πρώτων υλών στράφηκε εναντίον μας», καταλήγει.

Όμως ήταν και η αρχή της συνειδητοποίησης μιας απειλής πιο σκληρής και πιο επικίνδυνης για την Ευρώπη, που μόλις την τελευταία διετία αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε: της αποβιομηχανοποίησης της Ευρώπης.

Το φάντασμα της αποβιομηχανοποίησης, οι δίκαιες αντιδράσεις της κοινωνίας και η καινοτομία που ακόμη αναζητείται

Μόνο μεταξύ του 2019 και του 2023 η Ευρώπη απώλεσε περισσότερες από 850.000 θέσεις εργασίας στον βιομηχανικό τομέα, σύμφωνα με έρευνα της Eurostat – ένα ακόμη ανησυχητικό σημάδι ότι η αποβιομηχανοποίηση της Ευρώπης προχωρά με ταχείς ρυθμούς. Το Forbes, ήδη από τις αρχές του 2024, αναρωτιόταν αν υπάρχει πραγματικά αντίδοτο στην αποβιομηχανοποίηση της Ευρωπαϊκής οικονομίας, παρατηρώντας ότι η βιομηχανική παραγωγή της Γερμανίας, της βιομηχανικής καρδιάς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κορυφώθηκε τον Νοέμβριο του 2017 και μέχρι τον Δεκέμβριο του 2023 είχε μειωθεί σε επίπεδα που είχαν παρατηρηθεί τελευταία φορά το 2006  – μια συρρίκνωση της τάξης του 14%. Φυσικά η αποβιομηχανοποίηση της Ευρώπης δεν συνέβη εν μια νυκτί, αλλά είναι σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες. Το αφήγημα θέλει αυτήν την τάση να οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην απόφαση των ευρωπαϊκών πολυεθνικών να μεταφέρουν την παραγωγή τους σε τοποθεσίες με χαμηλότερο κόστος εργασίας — ιδίως μετά την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001. Μια τάση την οποία το Ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό πλαίσιο που αναφέρθηκε πιο πάνω μάλλον διευκόλυνε.

Η παραγωγή πρώτων υλών είναι από τους κλάδους που επηρεάστηκαν βαθύτερα από αυτήν την αλλαγή παραγωγικού μοντέλου και που συνεχίζει να συμπιέζεται εξαιτίας και της ενεργειακής κρίσης που πυροδότησε ο Ρωσο-Ουκρανικός πόλεμος. Το κόστος ενέργειας για την ευρωπαϊκή βιομηχανία παραμένει σημαντικά υψηλότερο από ό,τι πριν από το 2022 και 2-3 φορές υψηλότερο από ό,τι στις ΗΠΑ ή την Κίνα. Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες όπως η χημική βιομηχανία, ο χάλυβας και το αλουμίνιο έχουν ανταποκριθεί με περικοπές παραγωγής και προσωρινές διακοπές λειτουργίας. Η επανέναρξη της παραγωγής μετά τη μείωση των τιμών της ενέργειας έχει υπάρξει στην καλύτερη περίπτωση μερική. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουμε ήδη δει μόνιμες διακοπές λειτουργίας και μετεγκαταστάσεις εκτός Ευρώπης σε περιοχές με χαμηλότερα επίπεδα κόστους ενέργειας. Αυτό υποδηλώνει ότι η αποβιομηχάνιση στην Ευρώπη συνεχίζει με αμείωτο ρυθμό.

«Συνυπολογίζοντας στην εξίσωση τα παραπάνω, μπορεί η Ευρώπη να καλύψει το μειονέκτημά της;» ρωτάμε τον κ. Πάνια. Ο ίδιος διατηρεί τις επιφυλάξεις του, εξηγώντας μας τους λόγους. «Όταν φτάνεις στο σημείο, ως Ευρώπη, να μην έχεις  ούτε ανταγωνιστικό κόστος ενέργειας, ούτε σύγχρονες τεχνολογίες παραγωγής, και επιπλέον κινδυνεύεις να σου στερήσουν πρόσβαση σε πρώτες ύλες που είναι σημαντικές για την οικονομική σου ανάπτυξη και την κοινωνική σου ευημερία, έχεις δύο επιλογές: ή να αναπτύξεις και να προωθήσεις την πραγματική καινοτομία ή να μεταφέρεις στις ευρωπαϊκές πρώτες ύλες τις υφιστάμενες τεχνολογίες, αφού τις ιχνηλατήσεις, και να ξαναμπείς στο παιχνίδι. Η πρώτη επιλογή θέλει χρόνο για να ευοδωθεί και να δαπανήσεις χρόνια προκειμένου να καλύψεις το έδαφος από τις τεχνολογικά πιο προηγμένες χώρες.

Κατά την άποψή μου, η Ε.Ε. ακολουθεί τη δεύτερη επιλογή, που σημαίνει ότι δεν μπορεί να βρεθεί στην πρωτοπορία. Και αυτό αποδεικνύεται από την ίδια την πραγματικότητα. Υπάρχει αυτή τη στιγμή έστω και μια Ευρωπαϊκή εταιρεία υψηλής τεχνολογίας; Όχι μόνο στις πρώτες ύλες, αλλά και αλλού;

Να σας δώσω και ένα οικείο για εμάς παράδειγμα: το αλουμίνιο. Η παραγωγή αλουμινίου στηρίζεται στον βωξίτη, μια πρώτη ύλη που η Ευρώπη δεν έχει αποθέματα και ανήκει στις κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως άλλωστε και το αλουμίνιο. Παράλληλα, η ανακύκλωση αλουμινίου δεν επαρκεί για να καλύψει τις αυξανόμενες μελλοντικές της ανάγκες. Αρκεί μόνο να σας αναφέρω ότι το 75% του αλουμινίου που έχει παραχθεί παγκόσμια από τα τέλη του 19^ου αιώνα μέχρι σήμερα παραμένει σε χρήση! Το μόνο καθετοποιημένο εργοστάσιο παραγωγής αλουμινίου από βωξίτη στην Ευρώπη είναι το ελληνικό. Και παρότι διαθέτει εγχώρια κοιτάσματα βωξιτών, αυτά δεν επαρκούν για να καλύψουν τη ζήτηση, με αποτέλεσμα να στηριχθεί και αυτό σε εισαγόμενο βωξίτη. Από την άλλη πλευρά, το αλουμίνιο σαν στοιχείο υπάρχει και σε άλλα πετρώματα, από τα οποία θα μπορούσε να εξαχθεί με την προϋπόθεση ότι θα αναπτύσσονταν καινοτόμες τεχνολογίες και θα στηριζόταν η βιομηχανική έρευνα προς αυτήν την κατεύθυνση ως  στρατηγική ευρωπαϊκή πολιτική. Φυσικά αυτό δεν έχει γίνει ποτέ», σημειώνει ο κ. Πάνιας.

Όμως στη συνέχεια της συζήτησής μας ο κ. Πάνιας προσθέτει μια ακόμα παράμετρο που εντείνει το πρόβλημα για την Ευρώπη. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι, ακόμη και με τη δεύτερη επιλογή, η Ευρώπη, αμφιβάλλω αν μπορεί να καλύψει το μειονέκτημά της. Και οι λόγοι είναι, πρωτίστως, κοινωνικοί. Για παράδειγμα, στο Εργαστήριο Μεταλλουργίας του Ε.Μ.Π., ήμασταν από τους πρώτους που φέραμε εις πέρας ερευνητικά έργα για την εξαγωγή σπανίων γαιών στην Ευρώπη ήδη από το 2010. 15 χρόνια μετά, τι έχει γίνει; Πόσα μεταλλεία άνοιξαν χωρίς να αντιδρούν οι κοινωνίες; Μέχρι σήμερα κανένα.

Όμως μπορούμε να αδικήσουμε τους Ευρωπαίους πολίτες που αντιδρούν; Όταν για δεκαετίες η Ευρώπη τους έχει γαλουχήσει με το αφήγημα ότι η βιομηχανία εξαγωγής και παραγωγής πρώτων υλών είναι συνώνυμο της περιβαλλοντικής καταστροφής; Αφήγημα που, όπως σωστά αναφέρετε και εσείς, εξυπηρετούσε όταν οι μεγάλες βιομηχανίες μετέφεραν τις δραστηριότητές τους σε άλλες ηπείρους. Οι κοινωνίες έχουν δίκιο από αυτή τη σκοπιά.

Συνεπώς, ο δρόμος της Ευρώπης είναι λάθος. Έθεσε τον εαυτό της μακριά από την καινοτομία, και ταυτόχρονα, δε βοηθά στην επίλυση του τραύματος που δημιούργησε η ίδια απέναντι στις μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες που έχουν δαιμονοποιηθεί από τις κοινωνίες. Οι υφιστάμενες τεχνολογίες παραγωγής μετάλλων είναι πράγματι απαρχαιωμένες, αναπτυγμένες για μια άλλη εποχή της ανθρωπότητας και πρέπει να επανασχεδιαστούν. Μόνο έτσι θα μπορέσει να αλλάξει και η στάση της κοινωνίας, η οποία φαίνεται την παρούσα στιγμή να είναι δεκτική απέναντι στην ανάπτυξη αυτονομίας στον τομέα των κρίσιμων πρώτων υλών, με την προϋπόθεση  ότι οι τεχνολογίες θα γίνουν πιο συμβατές με τις σύγχρονες απαιτήσεις της.»

«Ποιο είναι, λοιπόν, το συμπέρασμα;» ρωτάμε. «Στο παρόν, ο χρόνος περνάει, η αποβιομηχανοποίηση επιταχύνει και χάνουμε το τρένο της καινοτομίας. Αλλά, κυρίως, δε μεταστρέφουμε τη γνώμη των Ευρωπαίων πολιτών απέναντι στον κλάδο παραγωγής πρώτων υλών. Γιατί τις ίδιες τεχνολογίες, που δαιμονοποιήσαμε στο κοντινό παρελθόν, προσπαθούμε τώρα να τις παρουσιάσουμε ως λύσεις μονόδρομους» καταλήγει ο κ. Πάνιας.

Το τοπίο των Κρίσιμων Πρώτων Υλών στην Ελλάδα

Η συζήτηση με τον κ. Πάνια δεν θα μπορούσε να μη συμπεριλάβει και τη θέση της Ελλάδας στο πεδίο των κρίσιμων πρώτων υλών. Η απάντησή του έρχεται αβίαστα. «Ο ορυκτός πλούτος στην Ελλάδα υπάρχει και παραμένει αναξιοποίητος. Αρχικά, γιατί, όπως και στην Ευρώπη, έτσι και στη χώρα μας, έχει παγιωθεί στους πολίτες  η άποψη ότι αυτού του είδους οι δραστηριότητες είναι ασύμβατες με την ανάπτυξη της χώρας. Επιπλέον, γιατί η Ελλάδα είναι μια εχθρική χώρα για βιομηχανίες αξιοποίησης του εθνικού ορυκτού πλούτου, ο οποίος ακόμη και σήμερα δεν είναι απόλυτα γνωστός. Αυτό οφείλεται σε αστοχίες της ελληνικής πολιτείας, η οποία αντί να υποστηρίξει τη θεμελίωση και την εξέλιξη ενός ισχυρού ινστιτούτου γεωλογικών και μεταλλευτικών ερευνών, επί δεκαετίες το άφησε να υποβαθμίζεται και να επιτρέπει στα πιο δυνατά «μυαλά» να μεταναστεύουν στο εξωτερικό. Αφού λοιπόν απαξίωσε με τις πολιτικές του επί δεκαετίες τον ορυκτό του πλούτο, πώς μπορεί να περιμένει σήμερα το ελληνικό κράτος αποτελέσματα;» τονίζει με έμφαση.

«Σε ποιες κρίσιμες κρίσιμες πρώτες ύλες διαθέτει η Ελλάδα δυνατότητα παραγωγής» τον ρωτάμε. «Αρχικά μπορούμε να δούμε εκείνες που εμφανίζονται ως παραπροϊόντα της υπάρχουσας βιομηχανίας. Το Γάλλιο είναι ένα παράδειγμα. Αυτό το μέταλλο εμφανίζεται ως παραπροϊόν της επεξεργασίας του βωξίτη, που όπως είπαμε νωρίτερα χρησιμοποιείται για την παραγωγή αλουμινίου. Η παραγωγή Γαλλίου είναι μια επένδυση που μπορεί να προχωρήσει γιατί το μέταλλο αυτό συσσωρεύεται σε ένα ρεύμα της υφιστάμενης βιομηχανικής εγκατάστασης και επομένως δεν απαιτεί δραστηριότητες μεταλλευτικής που θα δημιουργούσαν αντιδράσεις στην κοινωνία. Αντίστοιχη είναι και η περίπτωση του Σκάνδιου, που αντίστοιχα συσσωρεύεται στα στερεά κατάλοιπα της επεξεργασίας του βωξίτη, παρότι η τεχνολογία για την παραγωγή του δεν είναι ακόμη αρκετά ώριμη για να εφαρμοστεί οικονομικά.

Φυσικά, υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις κρίσιμων πρώτων υλών, όπως το Αντιμόνιο που υπάρχει στους αντιμονίτες της Χίου. όμως, σε αυτήν την περίπτωση, αναδεικνύονται περίτρανα όλα όσα συζητήσαμε έως τώρα. Για την τοπική κοινωνία είναι δεδομένη η ασυμβατότητα μεταλλευτικής δραστηριότητας με τον τουρισμό και τη γεωργία. Όμως υπάρχει και η συλλογική μνήμη της κοινωνίας από τα προβλήματα που προκάλεσε στο παρελθόν η μεταλλευτική δραστηριότητα . Πώς μπορείς να πείσεις την κοινωνία ότι αυτή τη φορά θα κάνεις τα πράγματα διαφορετικά; Χωρίς την κοινωνία σύμμαχό σου δε μπορείς να πετύχεις. Και για να την έχεις σύμμαχό σου, πρέπει να την πείσεις ότι έχεις επενδύσει στην έρευνα και την καινοτομία, και θα εφαρμόσεις μεθόδους που απαντούν στο μέγιστο βαθμό στις περιβαλλοντικές ανησυχίες της και σέβονται την ποιότητα ζωής των ανθρώπων της.»

Το επιστημονικό δυναμικό υπάρχει αλλά η στρατηγική αγνοείται

Αυτό, όπως σημειώνει ο κ. Πάνιας, αναδεικνύει και ένα δεύτερο σημαντικό διαχρονικό ζήτημα της Ελλάδας: την έλλειψη πολιτικής για την καινοτομία και την έρευνα. «Οι πόροι που το ελληνικό κράτος επενδύει στην έρευνα είναι πενιχροί και οι προσκλήσεις για έρευνα είναι αντιγραφή των ευρωπαϊκών, χωρίς καμία προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα – γεγονός που αναδεικνύει ουσιαστικά την έλλειψη μιας ελληνικής στρατηγικής». Ζητώντας του να μας δώσει κάποια στοιχεία για αυτό, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι για το 2024 η Ελλάδα βρέθηκε στην 20^η θέση του Innovation Index της Ε.Ε. και τοποθετήθηκε με τις χώρες που ανήκουν στην ομάδα μέτριας επίδοσης καινοτομίας, μόλις δύο θέσεις πάνω από τη χαμηλότερη βαθμίδα κατάταξης. Όσο για την κατάσταση που επικρατεί σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων, μας κατευθύνει στην πρόσφατη συνέντευξη του πρώην προέδρου του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας, κ. Σπύρου Αρταβάνη-Τσάκωνα,που αναλύει τα βαθύτερα αίτια που η χώρα παραμένει ουραγός στην καινοτομία και την έρευνα.

Το αποτέλεσμα; «Σε αυτό το περιβάλλον δεν αναπτύσσεται τεχνολογία, δε παράγεται καινοτομία, και ειδικά για τον κλάδο των πρώτων υλών – κρίσιμων ή μη- η κοινωνία δε μπορεί να πειστεί και να αποδεχθεί τις δραστηριότητές του. Χρειαζόμαστε, όσο ποτέ άλλοτε, μια εθνική πολιτική στα θέματα αυτά. Να αποφασίσουμε, αν θέλουμε να γίνει η Ελλάδα μια βιομηχανική χώρα και αν θέλουμε να έχει βαριά βιομηχανία. Μόνο μια τέτοια απόφαση, που πρέπει να ληφθεί στο ανώτερο επίπεδο και να εξυπηρετηθεί ανεξάρτητα από πολιτικές ή κομματικές κατευθύνσεις, θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία ενός οδικού χάρτη για να πετύχουμε τους επιμέρους στόχους.»

«Υπάρχει σήμερα το επιστημονικό κεφάλαιο για να υποστηρίξει ένα τέτοιο εγχείρημα;» ρωτάμε τον κ. Πάνια.

«Το επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό υπάρχει. Και παρότι ένα σημαντικό μέρος του έχει μεταναστεύσει στο εξωτερικό, αυτό που παραμένει στην χώρα είναι ικανό, καλά καταρτισμένο και με διάθεση για καινοτομία και πρόοδο. Το Εργαστήριο Μεταλλουργίας του ΕΜΠ, όπως και Εργαστήρια όλων των Σχολών στο ΕΜΠ και στα υπόλοιπα Πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας, δίνουμε όλοι μαζί το δικό μας αγώνα ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες. Μιλώντας για την δική μας ερευνητική ομάδα, Tesmet, έχουμε πετύχει να συμμετέχουμε ενεργά σε έργα υψηλού δυναμικού καινοτομίας, σε συνεργασία με ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και βιομηχανίες του ελληνικού και διεθνούς οικοσυστήματος πρώτων υλών. Οι τεχνολογίες που αναπτύσσουμε εστιάζουν πάντα σε κατευθύνσεις όπως η πράσινη μεταλλουργία, η κυκλική οικονομία και η βιωσιμότητα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το έργο HARARE, που ολοκληρώνεται το 2025 (περισσότερες πληροφορίες στο ένθετο), καθώς και το Sisal Pilot, του οποίου οι προτεινόμενες τεχνολογίες έχουν ήδη διακριθεί μέσω της πλατφόρμας Innovation Radar της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Εν κατακλείδι, αυτό που απουσιάζει είναι η υποστήριξη του Πανεπιστημίου από την Πολιτεία και η κατανόηση από όλους ότι η παρούσα εικόνα του είναι συνέπεια της ένδειας στην οποία έχει περιέλθει, και όχι κάποιου άλλου παράγοντα».

Το πρόγραμμα HARARE

Το HARARE (Hydrogen As the Reducing Agent in the REcovery of metals and minerals from metallurgical waste) αποτελεί ένα καινοτόμο ερευνητικό έργο που φέρνει κοντά μεγάλες βιομηχανίες, ερευνητικά και ακαδημαϊκά κέντρα από την Ελλάδα (ΕΜΠ, AdMiRIS, Metlen) αλλά και το εξωτερικό (Aurubis, SINTEF, Linde, NTNU, KU Leuven, RWTH, ReSiTec). Στόχος του έργου είναι η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών για την παραγωγή μετάλλων από απορρίμματα της βιομηχανίας χαλκού και αλουμινίου. Η δεύτερη μεγάλη καινοτομία του είναι ότι οι τεχνολογίες παραγωγής μετάλλων που αναπτύσσει χρησιμοποιούν υδρογόνο αντί για άνθρακα, πετυχαίνοντας δραστική μείωση των εκπομπών CO₂.
Πολλά από τα μέταλλα που παράγονται με τις τεχνολογίες του HARARE όπως το αλουμίνιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο, το σκάνδιο και οι σπάνιες γαίες, ανήκουν στις κρίσιμές πρώτες ύλες που προαναφέρθηκαν στο άρθρο. Αυτά τα μέταλλά είναι σημαντικά για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση της Ευρώπης γιατί χρησιμοποιούνται ευρέως στην κατασκευή ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών πάνελ, ηλεκτρικών οχημάτων, προηγμένων ηλεκτρονικών συστημάτων, καθώς και σε κρίσιμες εφαρμογές της αμυντικής και διαστημικής βιομηχανίας.
Η ερευνητική ομάδα Technologies for Sustainable Metallurgy (Tesmet) που αποτελείται αποκλειστικά από Έλληνες ερευνητές/ερευνήτριες και ακαδημαϊκούς, αναπτύσσει καινοτόμες τεχνολογίες για την ανάκτησή των μετάλλων του HARARE και βρίσκεται συνεχώς στην αιχμή των τεχνολογικών εξελίξεων του τομέα της μεταλλουργίας.
Στόχος του προγράμματος που ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του 2025 είναι να έχει επιδείξει την βιωσιμότητα των τεχνολογιών που προτείνει σε ένα ημιβιομηχανικό επίπεδο, δηλαδή ένα στάδιο πριν τις βιομηχανικές δοκιμές μεγάλης κλίμακας. Το HARARE έχει λάβει χρηματοδότηση από το πρόγραμμα HORIZON 2020 της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το αριθμό απόφασης no. 958307.
Παραπάνω πληροφορίες για το έργο μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του https://h2020harare.eu/ και για την ερευνητική ομάδα Tesmet στην ιστοσελίδα https://tesmet.gr/.

The post Κρίσιμες πρώτες ύλες: είναι «γυμνή» η Ευρώπη και η Ελλάδα; appeared first on 2045.gr.

Η ώρα είναι δώδεκα το μεσημέρι. Οι τελευταίοι κάτοικοι της Μυκόνου μαζί με το επιχειρησιακό κλιμάκιο που επέβλεψε την εκκένωση του νησιού και το πολιτικό προσωπικό που επισφράγισε τον χαρακτηρισμό του ως «οριστικά μη κατοικήσιμο», επιβιβάζονται στην «Κιβωτό». Το πρυμναίο κατάστρωμα του πλοίου που θα τους μεταφέρει στον Πειραιά για την πρώτη φάση της μετεγκατάστασής τους, είναι σπαρμένο με κάμερες. Πίσω τους, δεκάδες ρεπόρτερ και κινηματογραφιστές απ’ όλον τον κόσμο φιλοδοξούν να καταγράψουν με λέξεις και εικόνες το τέλος της ανθρώπινης παρουσίας στο σύμπλεγμα των Κυκλάδων έπειτα από 5000 ιστορικά και προϊστορικά χρόνια. 

Τα περισσότερα Κυκλαδονήσια έχουν ήδη εγκαταλειφθεί από την προηγούμενη δεκαετία. Η πολυετής ανομβρία και η άνοδος της θερμοκρασίας τα μετέτρεψαν σε αβίωτες επιπλέουσες ερήμους, ενώ τα δύο απανωτά τσουνάμι που σάρωσαν το Αιγαίο το 2038 κατάπιαν δεκάδες λιμάνια και παράκτιους οικισμούς και προκάλεσαν ανεπίστρεπτες καταστροφές σε καλλιέργειες και υποδομές. 

Σε μια εβδομάδα από σήμερα, η «Κιβωτός» θα επιστρέψει στη Μύκονο για να μεταφέρει τους δημοσιογράφους που θα καλύψουν την τελετή ανακήρυξης του Κεντρικού Αιγαίου σε υποβρύχιο πάρκο (αυτό είναι το σχέδιο της ελληνικής κυβέρνησης για τη διατήρηση κάποιας τουριστικής ροής στην περιοχή, με κρουαζιερόπλοια και ιστιοπλοϊκά), αλλά η σημερινή συγκυρία είναι αυτή που συγκινεί περισσότερο την παγκόσμια κοινή γνώμη. Ας μην ξεχνάμε ότι εδώ γεννήθηκε ο Δυτικός Πολιτισμός. Από την περασμένη εβδομάδα στα media κυριαρχούν φράσεις όπως «υδάτινη Πομπηία» και «σύγχρονη Ατλαντίδα», ενώ δεν λείπουν και οι φονταμενταλιστικές πινελιές, οι αναπόφευκτες αναφορές στα Σόδομα. 

Υπερβολές, σίγουρα, αλλά όπως και να το δεις, ο συμβολισμός της στιγμής είναι βαρύς. Οι «ίπποι πέτρινοι με τη ράχη ορθή» του Ελύτη δεν θα καλπάζουν πια κάτω από το εκτυφλωτικό φως του ελληνικού ήλιου και το απαράμιλλο γαλάζιο του ουρανού του Αιγαίου. Θα βουλιάζουν χρόνο με τον χρόνο στα σκοτεινά έγκατα μιας θάλασσας που μετατράπηκε σε κλιματικό κολαστήριο.

Κυκλάδες 2050, μια ρεαλιστική προβολή 

Η εικόνα που προηγήθηκε είναι φανταστική, δεν πρόκειται να τη βιώσουμε ως  πραγματικότητα. Σίγουρα όχι μέχρι το 2050 και σίγουρα όχι στην καθολικότητα της ολοκληρωτικής εξαφάνισης των Κυκλάδων. Τα νησιά του Αιγαίου δεν θα ερημοποιηθούν ούτε θα βουλιάξουν. Μέχρι τα μέσα του αιώνα που διανύουμε, όμως, θα έχουν υποστεί τις πρώτες σοβαρές συνέπειες που θα επιφέρει η κλιματική αλλαγή στην ευαίσθητη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. 

Στην τελευταία μεγάλη έρευνα για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που δημοσίευσε η διαΝΕΟσις τον Οκτώβριο του 2021, εκτιμάται ότι μέχρι το 2050 στην Ελλάδα θα βιώνουμε ετησίως 15-20 περισσότερες μέρες καύσωνα, ενώ η βροχόπτωση θα μειωθεί από 10% – 30%. Κατά συνέπεια, «οι ημέρες υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς θα αυξηθούν από 15% έως και 70% και τα ακραία καιρικά φαινόμενα θα είναι πολύ πιο συχνά». Με βάση την κλίμακα που έχει διαμορφώσει η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος του ΟΗΕ (IPCC), «συνολικά στο επίπεδο της χώρας, αν ισχύσει το ‘καλό’ σενάριο RCP 2.6, η θερμοκρασία θα αυξηθεί περί τους 2 βαθμούς μέχρι τα μέσα του αιώνα. Αν ισχύσει το ‘μεσαίο’ RCP 4.5 θα αυξηθεί μέχρι και 2,5 βαθμούς, ενώ αν ισχύσει το εφιαλτικό RCP 8.5, η αύξηση θα φτάσει τους 3,4 βαθμούς στην ηπειρωτική Ελλάδα». 

“H Μεσόγειος χαρακτηρίζεται ως κλιματικό hotspot, ως περιοχή όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση.”

Κωνσταντίνος Καρτάλης

Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής στον τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ και συντονιστής της έκθεσης της διαΝΕΟσις, υπογραμμίζει ότι τα συγκεκριμένα σενάρια δεν είναι υποθετικά ή φανταστικά. Είναι φαινόμενα που θα βιώσουμε στο εγγύς μέλλον και η έκτασή τους θα εξαρτηθεί από την άμεση και βραχυπρόθεσμη συμπεριφορά μας και -κυρίως- τα μέτρα που θα λάβουμε. «Η κλιματική αλλαγή εξελίσσεται ήδη, σε όλες τις χώρες του κόσμου, σε διαφορετική ένταση και με διαφορετικές επιπτώσεις, ανάλογα με την περιοχή», εξηγεί χαρακτηριστικά ο κ. Καρτάλης. «Και σε όλες τις μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα, η Μεσόγειος χαρακτηρίζεται ως κλιματικό hotspot, ως περιοχή δηλαδή όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση, μεγαλύτερη συχνότητα και μεγαλύτερη διάρκεια». 

Ήδη, στην περιοχή της μεσογειακής λεκάνης καταγράφεται μια αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία, όπως τονίζει ο κ. Καρτάλης, «δεν είναι υποθετική ούτε υπολογισμός που προκύπτει από προσομοιωτές και κλιματικά μοντέλα – είναι αποτέλεσμα πραγματικών μετρήσεων». Πραγματικότητα είναι και η συστηματική άνοδος της στάθμης της θάλασσας σε όλη τη Μεσόγειο, «η οποία δεν είναι ιδιαίτερα υψηλή, αλλά δεν είναι ευκαταφρόνητη», ενώ καταγράφεται και «μια ιδιαίτερα αυξημένη συχνότητα, ένταση και διάρκεια των ακραίων καιρικών φαινομένων». Περιορίζοντας την εστίαση στον ελλαδικό χώρο και δη στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο, ο καθηγητής εξηγεί ότι «στην περιοχή των Κυκλάδων θα υπάρξει μια σημαντική αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία τους καλοκαιρινούς μήνες μπορεί να φτάσει μέχρι και τους δυόμιση ή και τρεις βαθμούς Κελσίου, ανάλογα με το ποια θα είναι η εξέλιξη του φαινομένου του θερμοκηπίου. Ακόμα και στο αισιόδοξο σενάριο, προβλέπεται μια σημαντική αύξηση δύο βαθμών Κελσίου». Άλλες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που σίγουρα (και σύντομα) θα γίνουν αισθητές στις Κυκλάδες είναι «η μείωση του υετού, των βροχοπτώσεων και η αύξηση των καυσονικών επεισοδίων». 

Και τα τρία αυτά φαινόμενα αναμένεται να επηρεάσουν σημαντικά και σε πολλά επίπεδα τη ζωή των κατοίκων αλλά και των επισκεπτών των νησιών. 

Περισσότεροι καύσωνες, λιγότερο νερό 

Η πιο άμεση και πιο σοβαρή συνέπεια της αύξησης της θερμοκρασίας, του πολλαπλασιασμού των καυσώνων και της μείωσης των βροχοπτώσεων στα νησιά, θα είναι η έλλειψη πόσιμου νερού. Σε γενικές γραμμές, η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια δεν αντιμετωπίζει πρόβλημα λειψυδρίας. Προσφάτως, το National Geographic τη χαρακτήρισε ως μία από τις χώρες με το μεγαλύτερο κατά κεφαλήν απόθεμα νερού στη Μεσόγειο, σημειώνοντας, όμως, ότι υπάρχει τεράστια γεωγραφική ανισότητα στην κατανομή αυτού του αποθέματος. Σε ό,τι αφορά τα νησιά, η πρόβλεψη των ερευνητών του περιοδικού είναι απαισιόδοξη: «οι υπόγειοι αποταμιευτήρες αδειάζουν γρηγορότερα απ’ ό,τι γεμίζουν και αν συνεχιστεί η κατανάλωση σ’ αυτούς τους ρυθμούς, η φυσική αναπλήρωση δεν θα είναι δυνατή». 

Ο Θοδωρής Κολυδάς είναι καθησυχαστικός ως προς το αποθεματικό του νερού στα νησιά. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο διευθυντής της ΕΜΥ, «τα φετινά δεδομένα ήταν πολύ ικανοποιητικά στις Κυκλάδες. Τα επίπεδα των νερών είναι υψηλότερα από τα συνήθη. Βοήθησαν και οι χιονοπτώσεις, παρότι τα χιόνια δεν κρατάνε πολύ στα βουνά των νησιών. Ακόμα και το γεγονός ότι οι θάλασσες του Αιγαίου είναι πιο ζεστές τα τελευταία καλοκαίρια μπορεί να ερμηνευθεί ως κάτι θετικό: σημαίνει ότι θα έχουμε πολύ περισσότερα νερά στον υδροφόρο ορίζοντα, γιατί θα προκληθεί μεγαλύτερη εξάτμιση, η οποία θα εντείνει τη δυναμική των βαρομετρικών συστημάτων. Βραχυπρόθεσμα, τουλάχιστον, η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας είναι καλό νέο». 

Το Αιγαίο ήταν όντως ζεστό τα προηγούμενα καλοκαίρια. Σύμφωνα με τις μετρήσεις του Συστήματος «Ποσειδών», ο θαλάσσιος καύσωνας που σημειώθηκε στο δεύτερο μισό του 2021 ανέβασε τη μέση ημερήσια θερμοκρασία των νερών στους 28 βαθμούς, τέσσερις περισσότερους από τα προηγούμενα χρόνια. Ο Θοδωρής Κολυδάς υπενθυμίζει ότι οι μακροπρόθεσμες προβλέψεις κάνουν λόγο για μειωμένες βροχοπτώσεις και ξηρασία, αλλά επιλέγει πάλι να είναι ψύχραιμος απέναντί τους: «Ας μην ξεχνάμε ότι στον Ελλαδικό χώρο και δη στον νησιωτικό, έχουν καταγραφεί πολλές περίοδοι ξηρασίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι τα θερμά έτη πολλαπλασιάζονται, αλλά ό,τι συμβαίνει με τις υψηλές θερμοκρασίες, συμβαίνει και με τις χαμηλές. Στη χώρα μας, για παράδειγμα, παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια μεγάλους κι έντονους χιονιάδες. Αντίστοιχο φαινόμενο καταγράφηκε και στη δεκαετία του ‘60, που ήταν μια από τις πιο κρύες δεκαετίες του 20ου αιώνα για την Ελλάδα». 

Τα θερμά έτη στα οποία αναφέρεται ο κ. Κολυδάς δεν έχουν πολλαπλασιαστεί απλώς, έχουν γίνει η σύγχρονη νόρμα. Το 2016 χαρακτηρίστηκε από τη NASA ως το θερμότερο έτος που βίωσε η ανθρωπότητα από τότε που εφαρμόζονται οι σύγχρονες μετεωρολογικές μετρήσεις (από το 1880 δηλαδή), ενώ το 2019, το 2020 και το 2021 συμπεριλήφθηκαν στις επτά θερμότερες χρονιές στην ιστορία των μετρήσεων. Αν αυτή η διαδοχή θερμών ετών συνεχιστεί στον ίδιο ρυθμό, μέχρι τα μέσα του αιώνα μας αναμένεται να έχει μια δεύτερη άμεση επίπτωση στη ζωή των κατοίκων των Κυκλάδων: «Είναι σίγουρο ότι η άνοδος της θερμοκρασίας, συνδυασμένη με τη μείωση της βροχόπτωσης, θα επηρεάσει τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφική παραγωγή στα νησιά», εξηγεί ο Κωνσταντίνος Καρτάλης. «Τα επίπεδα της υγρασίας του εδάφους θα ελαττωθούν, η γη θα απωλέσει ποσοστό της γονιμότητάς της και είναι πιθανό κάποια στιγμή να μην μπορεί να υποστηρίξει τις αγροτικές καλλιέργειες». Σταδιακά, η ξηρασία θα επιφέρει αλλοιώσεις ακόμα και στο τοπίο. Ο καθηγητής φέρνει ως παράδειγμα τις πεζούλες, τις χαρακτηριστικές αναβαθμίδες που απαντώνται σε όλα σχεδόν τα νησιά του Αιγαίου: «Οι πεζούλες φτιάχτηκαν στο παρελθόν, όταν ακόμα η κλιματική αλλαγή δεν υπήρχε ούτε ως συζήτηση, προκειμένου να συγκρατηθεί το χώμα και να δημιουργηθούν στα πρανή -στις κατωφέρειες του αναγλύφου- μικροί κήποι, αγροί και περιβόλια. Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, μειώνεται η βροχόπτωση και το έδαφος γίνεται ξερικό όμως, οι αναβαθμίδες αυτές υπόκεινται σε διάβρωση. Η καταστροφή τους αποτελεί σημαντική αλλοίωση του κυκλαδίτικου τοπίου και απομάκρυνση από την παραδοσιακή του εικόνα, όπως την έχουμε σήμερα στο μυαλό μας».

Σημαντικότατη αλλοίωση του τοπίου (και όχι μόνο) θα επιφέρει και η σταδιακή άνοδος της στάθμης της θάλασσας και η πύκνωση φαινομένων όπως οι θυελλογενείς μετεωρολογικές παλίρροιες και οι κυματικές καταιγίδες, που συμπεριλήφθηκαν στις προβλέψεις της προ δεκαετίας έρευνας της Τράπεζας της Ελλάδος για την Κλιματική Αλλαγή και τη Βιωσιμότητα. Το κακό σενάριο προβλέπει τον μόνιμο κατακλυσμό των παράκτιων εκτάσεων, τη μετακίνηση των ζωνών Αγιαλού και Παραλίας και εκτεταμένη παράκτια διάβρωση, η οποία μπορεί να προκαλέσει υφαλμύρωση των υπόγειων παράκτιων υδροφορέων, αλλά και βλάβες στις υποδομές (λιμάνια, παραθαλάσσιοι οδικοί άξονες, παράκτια αεροδρόμια, συστήματα αποχέτευσης, μονάδες επεξεργασίας λυμάτων κλπ). 

Ο Θοδωρής Κολυδάς εμφανίζεται και σ’ αυτόν τον τομέα καθησυχαστικός,  εκτιμώντας ότι οι Κυκλαδίτες δεν χρειάζεται να ανησυχούν για την άνοδο της στάθμης του Αιγαίου, αφού η Μεσόγειος είναι μια κλειστή θάλασσα και δεν αναμένεται να επηρεαστεί δραματικά από το λιώσιμο των πάγων. Παρατηρεί, όμως, ότι «στο εξής ίσως πρέπει να υπάρξει πρόνοια και να δημιουργηθούν μηχανισμοί για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων φαινομένων, όπως ένας σεισμός ή ένα τσουνάμι, ειδικά στις περιοχές όπου καταγράφεται πύκνωση των μεγάλων συστημάτων που προκαλούν θυελλώδεις ανέμους». Όπως εξηγεί ο διευθυντής της ΕΜΥ, «Σε κάποιες μεσογειακές χώρες αναπτύσσονται ήδη πειραματικά προειδοποιητικά συστήματα για τσουνάμι, ενώ κι εδώ είναι θετική εξέλιξη η αναβάθμιση της Πολιτικής Προστασίας από γραμματεία σε Υπουργείο, προκειμένου να ενοποιηθούν όλοι οι φορείς που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή. Χρειάζεται χρόνος, βέβαια, και γενναίες επενδύσεις για κάτι τέτοιο. Απ’ όσο γνωρίζω, ήδη έχουν προβλεφθεί κάποια σημαντικά κονδύλια για αναβάθμιση των ραντάρ και για την ανάπτυξη προειδοποιητικών συστημάτων για πλημμύρες». 

Βιωσιμότητα ή όλεθρος 

Κάθε συζήτηση για το εγγύς ή το απώτερο μέλλον περιοχών με χαρακτηριστικά τόσο ιδιαίτερα όσο τα νησιά των Κυκλάδων, ξεκινά υποχρεωτικά από τη σκληρή πραγματικότητα που διαμορφώνει η κλιματική αλλαγή και καταλήγει στο ζήτημα της ενέργειας. Οι μονάδες αφαλάτωσης που μπορούν να αποτελέσουν λύση για την ύδρευση και την άρδευση των νησιών καταναλώνουν τεράστια ποσά ενέργειας. Τα συστήματα ψύξης και κλιματισμού που θα επιτρέψουν την ποιοτική διαβίωση κατοίκων κι επισκεπτών στις αυξημένες θερμοκρασίες που έρχονται, καταναλώνουν τεράστια ποσά ενέργειας. Ο τουρισμός, η βαριά βιομηχανία της σύγχρονης κυκλαδίτικης οικονομίας, γιγαντώνει έτσι κι αλλιώς εδώ και δεκαετίες τις ενεργειακές ανάγκες των νησιών κατά τους θερινούς μήνες. 

Ο Κώστας Κομνηνός, γενικός διευθυντής του μη κερδοσκοπικού Δικτύου Αειφόρων Νήσων (ΔΑΦΝΗ) βιώνει, αναλύει και προσπαθεί να αντιμετωπίσει το ενεργειακό ζήτημα των ελληνικών νησιών καθημερινά. Όπως εξηγεί, «Αυτή τη στιγμή, τα νησιά χωρίζονται σε δύο κατηγορίες ως προς την ενεργειακή τους ταυτότητα: σ’ αυτά που είναι διασυνδεδεμένα με το ηπειρωτικό ηλεκτρικό σύστημα και στα μη διασυνδεδεμένα, τα οποία καταναλώνουν πετρέλαιο ή μαζούτ». Κατά την εκτίμησή του, «το καλύτερό χαρτί που διαθέτουμε για την εξασφάλιση την ενεργειακής επάρκειας των νησιών είναι οι νέες διασυνδέσεις, οι οποίες προχωρούν με βάση το δεκαετές πλάνο του ΑΔΜΗΕ, που επικαιροποιείται κάθε χρόνο κι εγκρίνεται από τη ρυθμιστική αρχή ενέργειας». Κάποια νησιά, όμως, θα παραμείνουν μη διασυνδεδεμένα για περισσότερα χρόνια, «οπότε εκεί εξετάζουμε πιο αυτόνομες λύσεις, υβριδικά συστήματα που συνδυάζονται με μονάδες αποθήκευσης ενέργειας». 

Γι’ αυτά τα νησιά, ο στόχος είναι η φυσική ενεργειακή αυτονομία, η δημιουργία ενός ανεξάρτητου συστήματος χωρίς καλώδιο, το οποίο θα τροφοδοτείται από τοπικές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ακόμα και για τα διασυνδεδεμένα νησιά, η παραγωγή ενέργειας από τοπικές ΑΠΕ κι ενδεχομένως η αποθήκευσή της, είναι σημαντικό κομμάτι του ενεργειακού σχεδιασμού, αφού σύμφωνα με τον κ. Κομνηνό «μπορεί να εξασφαλίσει την ενεργειακή ασφάλεια με τοπικά διαθέσιμους πόρους σε περίπτωση που προκύψει κάποια κρίση με την εισαγόμενη ενέργεια, κάποια βλάβη στο καλώδιο ή ακόμα κι ένα σφάλμα που θα οδηγήσει σε διακοπή της παροχής ρεύματος». 

Κοντολογίς, η αξιοποίηση των ΑΠΕ κρίνεται επιβεβλημένη σε κάθε επιχειρησιακό σχεδιασμό για τα νησιά και θα γίνεται όλο και πιο αναγκαία στην προσπάθειά μας να μειώσουμε τα επίπεδα των αερίων του θερμοκηπίου που εκπέμπονται από τους πετρελαϊκούς σταθμούς και την κατανάλωση λιγνίτη. Σε ό,τι αφορά τις Κυκλάδες ειδικά, ο προγραμματισμός των έργων μετάβασης από την κατανάλωση ορυκτών πόρων για την παραγωγή ηλεκτρισμού στην αξιοποίηση των τοπικά διαθέσιμων ΑΠΕ, έχει ορίζοντα δεκαετίας. Ο Κώστας Κομνηνός, μάλιστα, εκτιμά ότι είναι εφικτό αυτά τα έργα να δρομολογηθούν, να ωριμάσουν και να υλοποιηθούν ακόμα κι εντός της τρέχουσας δεκαετίας. Ο δρόμος προς τη βιωσιμότητα, όμως, δεν είναι στρωμένος με ροδοπέταλα. Στη συζήτηση για τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά μπαίνουν υποχρεωτικά δύο σημαντικά ζητήματα: το στοίχημα της δίκαιης μετάβασης και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις που έχουν οι εγκαταστάσεις των ΑΠΕ. 

«Στην περίπτωση των Κυκλάδων, όπως και του βορείου Αιγαίου και της Κρήτης, η δίκαιη μετάβαση (just transition) αφορά τους θερμικούς σταθμούς. Τους ανθρώπους που εργάζονται εκεί, τις συνεργαζόμενες εταιρείες και συνολικά την όποια οικονομία εξαρτάται απ’ αυτούς», εξηγεί ο Κώστας Κομνηνός, υπογραμμίζοντας ότι «από την πλευρά της Ευρώπης η στρατηγική για τη δίκαιη μετάβαση έχει ήδη θεσμοθετηθεί, γιατί ο ενεργειακός μετασχηματισμός έχει καταστεί επείγουσα υπόθεση. Έτοιμες είναι και οι μελέτες του ελληνικού Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ενώ πλέον εμφανίζονται και τα χρηματοδοτικά εργαλεία. Ήδη, το δίκτυο ΔΑΦΝΗ υποστηρίζει πολλούς Δήμους ώστε να εκπονήσουν τις δικές τους μελέτες και προτάσεις προς αυτήν την κατεύθυνση». 

Το ζήτημα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε ό,τι αφορά τις ΑΠΕ είναι πολυεπίπεδο. Όπως εξηγεί ο Κώστας Κομνηνός, για τις άμεσες συνέπειες που μπορεί να έχουν στο τοπικό οικοσύστημα οι εγκαταστάσεις ανεμογεννητριών, ηλιακών συλλεκτών και οι χώροι αποθήκευσης της ενέργειας, υπάρχει ήδη ένα καλό ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο ενώ και η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που διαθέτουν επαρκή νομοθεσία σε ό,τι αφορά τα περιβαλλοντικά ζητήματα. «Υπάρχει όμως και το ζήτημα της αλλοίωσης του τοπίου, το οποίο δεν συγκαταλέγεται ρητώς στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που αναφέρονται στις διάφορες μελέτες» παρατηρεί ο κ. Κομνηνός. «Κι εδώ διαφοροποιούμαστε από την κεντρική και βόρεια Ευρώπη, όπου το ανάγλυφο του εδάφους περιλαμβάνει τεράστιες επίπεδες εκτάσεις. Στη δική μας γεωγραφία υπάρχει πολυμορφία κι έντονες διαφορετικότητες. Τα νησιά μας είναι ως επί το πλείστον βουνίσια και το καλό αιολικό δυναμικό συγκεντρώνεται στις βουνοκορφές, με αποτέλεσμα οι ανεμογεννήτριες να τοποθετούνται εκεί και να είναι εμφανείς από πολλά σημεία, αλλοιώνοντας την εικόνα του φυσικού τοπίου». Αυτός είναι ο λόγος που το δίκτυο ΔΑΦΝΗ προάγει πλέον τις προσπάθειες να μετακινηθούν τα μεγαλύτερης κλίμακας έργα στον θαλάσσιο χώρο – μιλάμε δηλαδή για πλωτές ανεμογεννήτριες ή και υπεράκτιες, με θεμελίωση στον βυθό της θάλασσας. Κι αυτές, βεβαίως, επηρεάζουν το θαλάσσιο οικοσύστημα, αλλά όπως σχολιάζει ο κ. Κομνηνός «οι επιπτώσεις συνολικά μειώνονται, λύνεται σε κάποιο σημαντικό βαθμό το ζήτημα των αισθητικών επιπτώσεων, ενώ αποφεύγονται και οι συγκρούσεις χρήσεων γης στις ιδιοκτησίες των νησιών». 

“H πανάκριβη κυκλαδίτικη γη δημιουργεί σημαντικά προβλήματα με τις απαλλοτριώσεις, εντείνοντας κατ’ επέκταση το ζήτημα των λυμάτων και της διαχείρισης των απορριμμάτων στα νησιά.”

Το ζήτημα των «συγκρούσεων» σχετίζεται άμεσα με ένα ακόμα μεγάλο πρόβλημα που ήδη αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου και το οποίο αναμένεται να οξυνθεί μέσα στις επόμενες δεκαετίες: το ζήτημα των λυμάτων και της διαχείρισης των απορριμμάτων. «Σε όλα τα νησιά το μεγάλο πρόβλημα είναι οι χώροι υγειονομικής ταφής», παρατηρεί ο Θοδωρής Κολυδάς (είναι κι ο ίδιος Κυκλαδίτης, κατάγεται από την Άνδρο). «Σε ορισμένες περιοχές η γη είναι πανάκριβη και δημιουργούνται μεγάλα προβλήματα με τις απαλλοτριώσεις. Συχνά αναπτύσσονται διχόνοιες μεταξύ των κατοίκων, αλλά και ανταγωνισμοί και αντιδικίες μεταξύ των Δήμων. Δυστυχώς, σ’ αυτό το πρόβλημα δεν φαίνεται να υπάρχει οριζόντια λύση. Κάθε νησί έχει τα δικά του χαρακτηριστικά και πρέπει να το αντιμετωπίσει διαφορετικά». 

Σ’ αυτό συμφωνεί απόλυτα και ο Κώστας Κομνηνός: «Μιλάμε υποχρεωτικά για tailor made λύσεις, για κοστούμια που πρέπει να ραφτούν αποκλειστικά πάνω σε κάθε νησί. Δεν έχουμε, δυστυχώς, την πολυτέλεια του ‘one size fits all’. Δεν υπάρχει κάποιο πλάνο που να μπορεί να εφαρμοστεί με την ίδια αποτελεσματικότητα από τη Δονούσα ως την Τήνο και από την Τήνο στην Ικαρία και στη Σαμοθράκη». Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί του δικτύου ΔΑΦΝΗ αντιμετωπίζουν κάθε νησί σαν ένα αυτόνομο οικοσύστημα και επιχειρούν ολιστικές και διασυνδεδεμένες προσεγγίσεις σε όλους τους τομείς των υποδομών: στη διαχείριση των υδατικών πόρων, στα λύματα και τα απορρίμματα, στην ενέργεια και την αποδοτικότητα, στις μεταφορές, αλλά και σε παρεμβάσεις που αφορούν την εργασία και τον βιώσιμο τουρισμό. «Σ’ αυτήν τη φιλοσοφία της διασύνδεσης των υποδομών -sector coupling είναι η αγγλική ορολογία- εδράζεται η πρωτοβουλία ‘Έξυπνα Νησιά’» αναλύει ο κ. Κομνηνός. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, μάλιστα, υλοποιείται ήδη το έργο ‘Κύθνος, Έξυπνο Νησί’, η πρώτη ολιστική παρέμβαση που επιχειρεί το δίκτυο ΔΑΦΝΗ στις Κυκλάδες. 

And what about our precious tourists? 

Εδώ και δεκαετίες οι Κυκλάδες ζουν σε μεγάλο βαθμό από και για τον τουρισμό. Στις επόμενες δεκαετίες, όμως, ο τουρισμός είναι βέβαιο ότι θα επηρεαστεί από την κλιματική αλλαγή, ενώ παράλληλα θα την επιτείνει. 

Όπως επισημαίνεται στην έρευνα της διαΝΕΟσις, «μια επιφανειακή ανάγνωση των δεδομένων που μας παρουσιάζουν οι κλιματικοί δείκτες θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η κλιματική αλλαγή μπορεί να έχει και μια θετική επίπτωση στον τουρισμό της Ελλάδας: η τουριστική περίοδος μπορεί να επιμηκυνθεί. Το καλοκαίρι μπορεί να κρατά από τον Μάιο μέχρι τον Σεπτέμβριο – και αυτό είναι κάτι που θα έρθει σχετικά σύντομα». Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, όμως, προειδοποιεί ότι «οι υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να στρέψουν κάποιους επισκέπτες των Κυκλάδων σε άλλες τουριστικές περιοχές του πλανήτη, όπου η θερμοκρασία δεν θα είναι τόσο επιβαρυμένη. Το πώς, λοιπόν, θα αναδιαταχθεί η τουριστική αγορά δεν είναι εύκολο να εκτιμηθεί. Το μόνο βέβαιο είναι ότι θα  υπάρξουν αυξημένες θερμικές συνθήκες οι οποίες θα επιβαρύνουν τον πολίτη, τον επισκέπτη και τον εργαζόμενο των νησιών». 

Ο κ. Καρτάλης εκτιμά ότι «όλα τα νησιά πρέπει άμεσα να λειτουργήσουν με βάση τη φέρουσα ικανότητά τους. Με βάση, δηλαδή, τις δυνατότητες που προσφέρει το φυσικό τους περιβάλλον για την εξυπηρέτηση των αναγκών του μόνιμου πληθυσμού και του τουρισμού. Η Σαντορίνη για παράδειγμα, έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια των αντοχών της. Το ίδιο θα συμβεί και στη Μύκονο -αν δεν έχει συμβεί ήδη- και στην Τήνο. Στο εξής, η ανάπτυξη των νησιών θα πρέπει να προσαρμοστεί στις αντοχές του φυσικού περιβάλλοντος και στις πιέσεις που δημιουργεί η κλιματική κρίση. Αν αυτό δεν συμβεί έγκαιρα και συνεχίσουν εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες να αποβιβάζονται κάθε καλοκαίρι σε νησιά χωρίς επαρκή υδατικά αποθέματα, χωρίς επαρκή αγροτική παραγωγή και χωρίς επαρκή ενέργεια για την ηλεκτροδότηση και την ψύξη των καταλυμάτων και των τουριστικών μονάδων, οι επιπτώσεις στην ποιότητα του τουρισμού θα είναι εμφανείς». Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής, «Ήδη, πολλές τουριστικές περιοχές στον πλανήτη έχουν αποφασίσει να βάλουν ένα μέτρο στην επισκεψιμότητά τους, όχι γιατί θέλουν να χάσουν χρήματα, αλλά γιατί αντιλαμβάνονται ότι αν δεν το κάνουν θα χάσουν σίγουρα χρήματα και μάλιστα πολύ περισσότερα». 

Για τον Κώστα Κομνηνό, μεγάλο στοίχημα στο εξής θα αποτελέσει η χωροταξία των νησιών – οι χρήσεις γης και οι πολεοδομικές προβλέψεις. «Μέχρι σήμερα, χάρη σε πολιτισμικούς, περιβαλλοντικούς και πολεοδομικούς περιορισμούς η ανάπτυξη στις Κυκλάδες συγκρατήθηκε κατά κάποιον τρόπο. Άλλα νησιά της Ευρώπης όπως η Μαγιόρκα και η Μινόρκα δεν είχαν αυτό το προνόμιο. Η οικιστική και τουριστική ανάπτυξη εκεί ήταν ραγδαία και αλλοίωσε δραματικά τον χαρακτήρα τους. Ευτυχώς, τα εξειδικευμένα πολεοδομικά σχέδια για τα νησιά που βρίσκονται αυτήν τη στιγμή στα σκαριά φαίνεται ότι προχωρούν, έστω και με πολλές δυσκολίες και παρατράγουδα σε ό,τι αφορά την ανάθεση και τη διεκπεραίωσή τους. Είναι διαδικασίες που ξεκίνησαν από την προηγούμενη κυβέρνηση και συνεχίζονται. Τώρα βρισκόμαστε στο σημείο όπου πρέπει να ληφθούν στρατηγικές αποφάσεις για το πού χτίζουμε, τί χτίζουμε, ποιους οικισμούς επεκτείνουμε και πώς δημιουργούμε τις υποδομές που θα εξυπηρετήσουν αυτούς τους οικισμούς. Η ανάπτυξη πρέπει να γίνεται πάνω στον δεδομένο χώρο και ο χώρος πρέπει να είναι οργανωμένος, προκειμένου να επιτρέψει μια αποτελεσματική ανάπτυξη. Αυτό νομίζω ότι είναι το πιο κρίσιμο στοιχείο και -ευτυχώς- υπάρχουν κάποια ελπιδοφόρα στοιχεία προς αυτήν την κατεύθυνση». 

Ένα διαφορετικό μέλλον

Αντίθετα με όσα επιτάσσει η πολιτική επικοινωνία σε περιόδους οικονομικών κρίσεων, κανείς δεν θα τολμήσει να χαρακτηρίσει την κλιματική κρίση ως ευκαιρία για τα νησιά ή για οποιοδήποτε μέρος του κόσμου. Κανενός η ζωή δεν θα βελτιωθεί από τις αλλαγές που συμβαίνουν και θα συνεχίσουν να συμβαίνουν. Η προσαρμογή σ’ αυτές τις αλλαγές, όμως, θα είναι σημαντική για την επιβίωση όλων. Στην περίπτωση των Κυκλάδων και συνολικά των νησιών του Αιγαίου, η προσαρμογή ίσως μεταφραστεί σε σημαντικές αλλαγές του τρόπου ζωής των κατοίκων  και -κυρίως- σε απομάκρυνση από το σημερινό μοντέλο βιοπορισμού των κατοίκων τους. 

«Προσωπικά, ευελπιστώ ότι τα νησιά θα καταφέρουν να είναι πιο ισορροπημένα σε ό,τι αφορά την οικονομία τους», σημειώνει ο Κώστας Κομνηνός. «Να μην έχουν αποκλειστική εξάρτηση από τον τουρισμό κι αυτό να τους δίνει τη δυνατότητα να αναπτύσσονται πιο ήπια, αξιοποιώντας βεβαίως τα οφέλη του τουρισμού, αλλά ταυτόχρονα, διασυνδέοντάς τα δραστηριότητες στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα, η αναβίωση του οποίου είναι στρατηγικής σημασίας». 

Ο Θοδωρής Κολυδάς επισημαίνει με τη σειρά του την ανάγκη απαγκίστρωσης των νησιών από το σημερινό εποχικό τουριστικό μοντέλο: «Πέρα από τα έργα υποδομής, τη δημιουργία ασφαλέστερων λιμανιών και κέντρων υγείας, πρέπει να δοθούν και κίνητρα προκειμένου η νεολαία να παραμένει στα νησιά – να υπάρχουν δουλειές και υγιής ανάπτυξη καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Και με τον τουρισμό μπορεί να συμβεί αυτό, αρκεί να αλλάξουν κάποιες νοοτροπίες και επιδιώξεις. Στην Άνδρο, για παράδειγμα, λειτουργεί ήδη το πρότζεκτ Andros Roots που απευθύνεται σε περιπατητές, σε ανθρώπους που τους αρέσει η φύση κι επισκέπτονται το νησί χειμώνα για να γνωρίσουν τα μονοπάτια του, που διασχίζουν πανέμορφες προστατευόμενες περιοχές Natura». 

Για τον Κωνσταντίνο Καρτάλη, το μέλλον των νησιών και η ευζωία των κατοίκων τους θα κριθεί σήμερα, στον παρόντα χρόνο. «Τα προβλήματα είναι βέβαιο ότι θα προκύψουν στο εγγύς μέλλον. Το αν θα λυθούν θα εξαρτηθεί από το πώς θα ανταποκριθεί σήμερα στην πρόκριση της κλιματικής αλλαγή η πολιτεία μας, οι κυβερνήσεις μας αλλά και η διεθνής κοινότητα. Απαιτείται εγρήγορση απ’ όλους και εμπιστοσύνη στην επιστημονική κοινότητα. Εγώ αυτό θα ‘λεγα πως είναι το βασικό μήνυμα: έγκαιρη λήψη μέτρων με υπομονή στον χρόνο και με γνώση ότι το περιβάλλον και δη το νησιωτικό περιβάλλον που είναι ιδιαίτερα ευάλωτο, δεν έχει άπειρες αντοχές. Αυτές τις αντοχές πρέπει να προστατεύσουμε». 

The post Κυκλάδες, 31 Αυγούστου 2050 appeared first on 2045.gr.

Πολιτεία καινοτομίας στις παλιές εγκαταστάσεις της ΧΡΩΠΕΙ, Thess-Intec στη Θεσσαλονίκη, η Ελλάδα δημιουργεί βήμα-βήμα σημαντικές δομές για τη φιλοξενία επιχειρήσεων και την ανάπτυξη καινοτόμων ιδεών. Για τον Χρίστο Δήμα, Υφυπουργό Έρευνας και Τεχνολογίας, οι νέες αυτές δομές αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση, αν θέλουμε η χώρα μας να πρωταγωνιστήσει στο μέλλον, όχι μόνο στη γεωγραφική περιοχή των Βαλκανίων, αλλά συνολικά τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Τον Χρίστο Δήμα τον συναντήσαμε στις εγκαταστάσεις της ΧΡΩΠΕΙ, στην οποία θα δημιουργηθεί το κέντρο καινοτομίας στην Αθήνα. Όπως σημειώνει με έμφαση ο κ. Δήμας, «δεν είναι ένα project real estate», προσθέτοντας ότι ο ανάδοχος θα κριθεί και από την ικανότητά του να μετατρέψει το χώρο σε μια ζωντανή έδρα της καινοτομίας στην Ελλάδα, στην οποία δεν θα φιλοξενούνται μόνο επιχειρήσεις, αλλά θα αποτελέσει ένα χώρο σημαντικών εκδηλώσεων, συνεύρεσης, συνεργασιών και συνεργιών με ένα κοινό στόχο: την ανάπτυξη του οικοσυστήματος στη χώρα μας.

Εξίσου σημαντικές (αν όχι μεγαλύτερες) είναι και οι προοπτικές για το Thess-Intec, λόγω και της μεγαλύτερης εγγύτητας της Θεσσαλονίκης με γειτονικές χώρες. Όμως οι βλέψεις για την ανάπτυξη αντίστοιχων χώρων δεν περιορίζονται μόνο στις δύο μεγαλύτερες πόλεις της χώρας μας, με τον κ. Δήμα να προαναγγέλει τη δημιουργία δομών και σε τρεις ακόμα περιοχές για την υποστήριξη των καινοτόμων ιδεών και τη νεοφυή επιχειρηματικότητα.

Ως προς το δεύτερο σημαντικός είναι και ο ρόλος της πρωτοβουλίας Elevate Greece, το οποίο αναμένεται να εξελιχθεί από ένα εργαλείο χαρτογράφησης της startup κοινότητας σε κάτι πολύ μεγαλύτερο. «Το Elevate Greece το συγκρίνω με ένα μωρό που μεγαλώνει, εξελίσσεται, τώρα είναι στη φάση που μπορεί να σταθεί στα πόδια του και να μεγαλώσει τις δραστηριότητές του» σημείωσε χαρακτηριστικά ο Χρήστος Δήμας.

Στη συζήτησή μας με τον Υφυπουργό αναφερθήκαμε στα οφέλη του έντονου επενδυτικού ενδιαφέροντος προς τη χώρα μας που καταγράφεται τους τελευταίους μήνες, στα κίνητρα που προσφέρει η Πολιτεία σε επιχειρήσεις και ερευνητές και βεβαίως στα σημαντικά οφέλη, προφανή και μη, που προκύπτουν.

Ολόκληρη τη συνέντευξη με τον Χρίστο Δήμα μπορείτε να την παρακολουθήσετε στο παραπάνω video.  

The post Aπαραίτητες οι δομές καινοτομίας για να αποκτήσει η Ελλάδα πρωταγωνιστικό ρόλο (vid) appeared first on 2045.gr.