Στη σύγχρονη παγκόσμια οικονομία, οι κρίσιμες πρώτες ύλες διαδραματίζουν ρόλο θεμελιώδους σημασίας για την ανάπτυξη, την ασφάλεια και την τεχνολογική πρόοδο των κρατών. Το διαπιστώνουμε με τον πιο σαφή τρόπο τους τελευταίους μήνες τόσο στο μέτωπο του ρωσο-ουκρανικού πολέμου, όπου τα αποθέματα σε κρίσιμες πρώτες ύλες της Ουκρανίας είναι αναπόσπαστο κομμάτι της επόμενης ημέρας, αλλά και σε εκείνο του εμπορικού πολέμου και των δασμών μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, με την τελευταία, που ελέγχει και ένα πολύ μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής σπάνιων γαιών, να τους εντάσσει πρόσφατα στο power game μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων. Οι κρίσιμες πρώτες ύλες, από το παρασκήνιο της πολιτικής σκακιέρας, αναδύθηκαν στο προσκήνιο και πρωταγωνιστούν… σε κοινή θέα.

Εύκολα θα αναρωτηθεί κάποιος γιατί συμβαίνει αυτό. Πρώτες ύλες όπως το λίθιο, το κοβάλτιο, οι σπάνιες γαίες, το νικέλιο και το γραφένιο αποτελούν βασικά στοιχεία για την παραγωγή προηγμένων τεχνολογιών: από μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μέχρι ηλεκτρονικές συσκευές και δίκτυα επικοινωνιών, ακόμα και αμυντικά συστήματα. Βασικά συστατικά στοιχεία των σύγχρονων οικονομιών και τομέων στους οποίους βασίζεται η ανάπτυξή τους. Μάλιστα, καθώς η μετάβαση σε μια “πράσινη” και ψηφιακή οικονομία επιταχύνεται, η ζήτηση αυτών των πρώτων υλών αναμένεται να αυξηθεί δραματικά.

Διπλασιασμός ζήτησης μέχρι το 2040

Σύμφωνα με τις πιο μετριοπαθείς εκτιμήσεις, η ζήτηση για κρίσιμες πρώτες ύλες αναμένεται να είναι διπλάσια, σε σχέση με σήμερα, το 2040. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μπορούμε να δούμε κάποιες επιμέρους εκτιμήσεις για συγκεκριμένες πρώτες ύλες για τη ζήτηση στο διάστημα 2024-2040:

• 9x αύξηση για το Λίθιο, μέταλλο κρίσιμο για την παραγωγή μπαταριών ηλεκτρικών οχημάτων
• 4x αύξηση για το Γραφίτη, πρώτη ύλη κρίσιμη για διατάξεις μπαταριών
• 2x αύξηση για το Νικέλιο, εξίσου μέταλλο κρίσιμο στις μπαταρίες  
• 2x αύξηση για το Χαλκό, μέταλλο με εξαιρετικές ηλεκτρικές και θερμικές ιδιότητες που χρησιμοποιείται σε όλο το φάσμα των αντίστοιχων εφαρμογών, από τα ηλεκτρικά δίκτυα μεταφοράς ρεύματος μέχρι την κατασκευή αντλιών θερμότητας και την ανάπτυξη data centers  

Τα παραπάνω είναι μόνο ελάχιστα παραδείγματα από τον κατάλογο των κρίσιμων πρώτων υλών που στηρίζουν κρίσιμους τομείς της οικονομίας και κλάδους που αναμένεται να παρουσιάσουν σημαντική ανάπτυξη τα επόμενα χρόνια – από τις μπαταρίες ιόντων λιθίου ή την αυτοκινητοβιομηχανία μέχρι τις ανεμογεννήτριες και από τις ηλεκτρονικές συσκευές που έχουμε όλοι στα σπίτια μας, μέχρι δορυφόρους και την αεροδιαστημική συνολικά, χωρίς να εξαιρείται η αμυντική βιομηχανία.

Το «ένοχο παρελθόν» της Ευρώπης και μια κινεζική κρίση που το ανέδειξε

Ο παραπάνω πίνακας αναδεικνύει την ευαλωτότητα της Ευρώπης σε κάποιες μόνο από τις κρίσιμες πρώτες ύλες και τη μεγάλη εξάρτηση της από εισαγωγές με επίκεντρο την Κίνα. Ναι, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει εδώ και μερικά χρόνια τη ζωτική σημασία των κρίσιμων πρώτων υλών για τη διατήρηση της οικονομικής της ανταγωνιστικότητας, της στρατηγικής της αυτονομίας και της ασφάλειάς της. Αποτέλεσμα αυτής της αναγνώρισης είναι και ο «Κανονισμός για την Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες» (Critical Raw Materials Act) με τον οποίο η ΕΕ επιχειρεί να θέσει συγκεκριμένους στόχους αυτάρκειας έως το 2030, ενισχύοντας την εσωτερική παραγωγή και επιταχύνοντας τις εγκρίσεις στρατηγικών έργων εξόρυξης και επεξεργασίας. Όμως, αν σταθούμε εδώ, είναι σαν να κρύβουμε το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ευρώπης κάτω από τον… Κανονισμό. Και το πρόβλημα έγκειται στις ευθύνες της ίδιας της Ευρώπης και στις πράξεις της στο όχι πολύ μακρινό παρελθόν, όπως σημειώνει ο Καθηγητής Εξαγωγικής Μεταλλουργίας στη σχολή Σχολή Μεταλλειολόγων & Μεταλλουργών Μηχανικών Ε.Μ.Π. και Δ/ντής ερευνητικής ομάδας Technologies for Sustainable Metallurgy (Tesmet), κ. Δημήτρης Πάνιας.

«Αν κάτι χαρακτηρίζει τη στάση της Ευρώπης στο πρόσφατο παρελθόν, είναι η άρνηση να αναπτύξει τεχνολογίες, όχι μόνο για τις κρίσιμες, αλλά για όλες τις πρώτες ύλες γενικά. Ένας από τους λόγους είναι ότι επικράτησε στην Ευρώπη, σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων, μια έντονη περιβαλλοντική στάση που συνοψίζεται στο δόγμα ότι  πρώτον, η παραγωγή μετάλλων από ορυκτά, αλλά και άλλων πρώτων υλών συνολικά ρυπαίνουν και αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει, και δεύτερον, ότι η Ευρώπη είναι ένας πυκνοκατοικημένος και οικονομικά ανεπτυγμένος χώρος, με υψηλό ΑΕΠ και συνεπώς, οι βιομηχανικές δραστηριότητες παραγωγής πρώτων υλών δεν συνάδουν με την οικονομική και κοινωνική της θέση στον κόσμο. Οφείλουμε να τονίσουμε σε αυτό το σημείο ότι δεν ασκούμε κριτική στις πρωτοβουλίες για την προστασία του περιβάλλοντος που έλαβαν χώρα από τη δεκαετία του 1980 έως και πριν από μια δεκαετία (παραθέτουμε το infographic), αλλά το γεγονός ότι απαιτούσαν μια βίαιη προσαρμογή από τη μεριά της βιομηχανίας και έμμεσα εξωθούσαν ολόκληρους βιομηχανικούς κλάδους, όπως είναι η Μεταλλουργία, στο να εγκαταλείψουν την Ευρώπη. Εξαιτίας αυτών των πολιτικών χειρισμών,  η Ευρώπη οδηγήθηκε στο να διασφαλίζει τις πρώτες ύλες από χώρες του εξωτερικού που βρίσκονταν, σε σχέση με εκείνη, σε ένα χαμηλότερο στάδιο ανάπτυξης της οικονομίας τους» αναφέρει ο κ. Πάνιας στην επικοινωνία που είχαμε μαζί του.

Η Ευρώπη ήρθε αντιμέτωπη με τις συνέπειες της πολιτικής της το 2010, όταν η Κίνα, έχοντας αποκτήσει τον παγκόσμιο έλεγχο των αποθεμάτων των σημαντικότερων τεχνολογικών πρώτων υλών, ξεκίνησε να κινείται επιθετικά και να επιβάλλει φραγμούς στην εξαγωγή συγκεκριμένων μετάλλων (σπάνιες γαίες, βολφράμιο και μολυβδαίνιο) σε άλλες χώρες. «Αυτός είναι και ο λόγος που εισαγάγαμε τον όρο «Κρίσιμες Πρώτες Ύλες» στην Ευρώπη – για να περιγράψουμε μέταλλα και άλλα υλικά, τα οποία, αν για κάποιο λόγο πάψει η εισαγωγή τους από την Κίνα ή άλλες χώρες, η ευρωπαϊκή βιομηχανία καθίσταται ευάλωτη και η παραγωγή προϊόντων προστιθέμενης αξίας και πλούτου επιβραδύνεται ή παύει» περιγράφει στο 2045.gr o κ. Πάνιας. «Ήταν, κοντολογίς, η στιγμή της συνειδητοποίησης ότι η πολιτική της εξάρτησής μας από τις εισαγωγές πρώτων υλών στράφηκε εναντίον μας», καταλήγει.

Όμως ήταν και η αρχή της συνειδητοποίησης μιας απειλής πιο σκληρής και πιο επικίνδυνης για την Ευρώπη, που μόλις την τελευταία διετία αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε: της αποβιομηχανοποίησης της Ευρώπης.

Το φάντασμα της αποβιομηχανοποίησης, οι δίκαιες αντιδράσεις της κοινωνίας και η καινοτομία που ακόμη αναζητείται

Μόνο μεταξύ του 2019 και του 2023 η Ευρώπη απώλεσε περισσότερες από 850.000 θέσεις εργασίας στον βιομηχανικό τομέα, σύμφωνα με έρευνα της Eurostat – ένα ακόμη ανησυχητικό σημάδι ότι η αποβιομηχανοποίηση της Ευρώπης προχωρά με ταχείς ρυθμούς. Το Forbes, ήδη από τις αρχές του 2024, αναρωτιόταν αν υπάρχει πραγματικά αντίδοτο στην αποβιομηχανοποίηση της Ευρωπαϊκής οικονομίας, παρατηρώντας ότι η βιομηχανική παραγωγή της Γερμανίας, της βιομηχανικής καρδιάς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κορυφώθηκε τον Νοέμβριο του 2017 και μέχρι τον Δεκέμβριο του 2023 είχε μειωθεί σε επίπεδα που είχαν παρατηρηθεί τελευταία φορά το 2006  – μια συρρίκνωση της τάξης του 14%. Φυσικά η αποβιομηχανοποίηση της Ευρώπης δεν συνέβη εν μια νυκτί, αλλά είναι σε εξέλιξη εδώ και δεκαετίες. Το αφήγημα θέλει αυτήν την τάση να οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην απόφαση των ευρωπαϊκών πολυεθνικών να μεταφέρουν την παραγωγή τους σε τοποθεσίες με χαμηλότερο κόστος εργασίας — ιδίως μετά την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001. Μια τάση την οποία το Ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό πλαίσιο που αναφέρθηκε πιο πάνω μάλλον διευκόλυνε.

Η παραγωγή πρώτων υλών είναι από τους κλάδους που επηρεάστηκαν βαθύτερα από αυτήν την αλλαγή παραγωγικού μοντέλου και που συνεχίζει να συμπιέζεται εξαιτίας και της ενεργειακής κρίσης που πυροδότησε ο Ρωσο-Ουκρανικός πόλεμος. Το κόστος ενέργειας για την ευρωπαϊκή βιομηχανία παραμένει σημαντικά υψηλότερο από ό,τι πριν από το 2022 και 2-3 φορές υψηλότερο από ό,τι στις ΗΠΑ ή την Κίνα. Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες όπως η χημική βιομηχανία, ο χάλυβας και το αλουμίνιο έχουν ανταποκριθεί με περικοπές παραγωγής και προσωρινές διακοπές λειτουργίας. Η επανέναρξη της παραγωγής μετά τη μείωση των τιμών της ενέργειας έχει υπάρξει στην καλύτερη περίπτωση μερική. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουμε ήδη δει μόνιμες διακοπές λειτουργίας και μετεγκαταστάσεις εκτός Ευρώπης σε περιοχές με χαμηλότερα επίπεδα κόστους ενέργειας. Αυτό υποδηλώνει ότι η αποβιομηχάνιση στην Ευρώπη συνεχίζει με αμείωτο ρυθμό.

«Συνυπολογίζοντας στην εξίσωση τα παραπάνω, μπορεί η Ευρώπη να καλύψει το μειονέκτημά της;» ρωτάμε τον κ. Πάνια. Ο ίδιος διατηρεί τις επιφυλάξεις του, εξηγώντας μας τους λόγους. «Όταν φτάνεις στο σημείο, ως Ευρώπη, να μην έχεις  ούτε ανταγωνιστικό κόστος ενέργειας, ούτε σύγχρονες τεχνολογίες παραγωγής, και επιπλέον κινδυνεύεις να σου στερήσουν πρόσβαση σε πρώτες ύλες που είναι σημαντικές για την οικονομική σου ανάπτυξη και την κοινωνική σου ευημερία, έχεις δύο επιλογές: ή να αναπτύξεις και να προωθήσεις την πραγματική καινοτομία ή να μεταφέρεις στις ευρωπαϊκές πρώτες ύλες τις υφιστάμενες τεχνολογίες, αφού τις ιχνηλατήσεις, και να ξαναμπείς στο παιχνίδι. Η πρώτη επιλογή θέλει χρόνο για να ευοδωθεί και να δαπανήσεις χρόνια προκειμένου να καλύψεις το έδαφος από τις τεχνολογικά πιο προηγμένες χώρες.

Κατά την άποψή μου, η Ε.Ε. ακολουθεί τη δεύτερη επιλογή, που σημαίνει ότι δεν μπορεί να βρεθεί στην πρωτοπορία. Και αυτό αποδεικνύεται από την ίδια την πραγματικότητα. Υπάρχει αυτή τη στιγμή έστω και μια Ευρωπαϊκή εταιρεία υψηλής τεχνολογίας; Όχι μόνο στις πρώτες ύλες, αλλά και αλλού;

Να σας δώσω και ένα οικείο για εμάς παράδειγμα: το αλουμίνιο. Η παραγωγή αλουμινίου στηρίζεται στον βωξίτη, μια πρώτη ύλη που η Ευρώπη δεν έχει αποθέματα και ανήκει στις κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως άλλωστε και το αλουμίνιο. Παράλληλα, η ανακύκλωση αλουμινίου δεν επαρκεί για να καλύψει τις αυξανόμενες μελλοντικές της ανάγκες. Αρκεί μόνο να σας αναφέρω ότι το 75% του αλουμινίου που έχει παραχθεί παγκόσμια από τα τέλη του 19^ου αιώνα μέχρι σήμερα παραμένει σε χρήση! Το μόνο καθετοποιημένο εργοστάσιο παραγωγής αλουμινίου από βωξίτη στην Ευρώπη είναι το ελληνικό. Και παρότι διαθέτει εγχώρια κοιτάσματα βωξιτών, αυτά δεν επαρκούν για να καλύψουν τη ζήτηση, με αποτέλεσμα να στηριχθεί και αυτό σε εισαγόμενο βωξίτη. Από την άλλη πλευρά, το αλουμίνιο σαν στοιχείο υπάρχει και σε άλλα πετρώματα, από τα οποία θα μπορούσε να εξαχθεί με την προϋπόθεση ότι θα αναπτύσσονταν καινοτόμες τεχνολογίες και θα στηριζόταν η βιομηχανική έρευνα προς αυτήν την κατεύθυνση ως  στρατηγική ευρωπαϊκή πολιτική. Φυσικά αυτό δεν έχει γίνει ποτέ», σημειώνει ο κ. Πάνιας.

Όμως στη συνέχεια της συζήτησής μας ο κ. Πάνιας προσθέτει μια ακόμα παράμετρο που εντείνει το πρόβλημα για την Ευρώπη. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι, ακόμη και με τη δεύτερη επιλογή, η Ευρώπη, αμφιβάλλω αν μπορεί να καλύψει το μειονέκτημά της. Και οι λόγοι είναι, πρωτίστως, κοινωνικοί. Για παράδειγμα, στο Εργαστήριο Μεταλλουργίας του Ε.Μ.Π., ήμασταν από τους πρώτους που φέραμε εις πέρας ερευνητικά έργα για την εξαγωγή σπανίων γαιών στην Ευρώπη ήδη από το 2010. 15 χρόνια μετά, τι έχει γίνει; Πόσα μεταλλεία άνοιξαν χωρίς να αντιδρούν οι κοινωνίες; Μέχρι σήμερα κανένα.

Όμως μπορούμε να αδικήσουμε τους Ευρωπαίους πολίτες που αντιδρούν; Όταν για δεκαετίες η Ευρώπη τους έχει γαλουχήσει με το αφήγημα ότι η βιομηχανία εξαγωγής και παραγωγής πρώτων υλών είναι συνώνυμο της περιβαλλοντικής καταστροφής; Αφήγημα που, όπως σωστά αναφέρετε και εσείς, εξυπηρετούσε όταν οι μεγάλες βιομηχανίες μετέφεραν τις δραστηριότητές τους σε άλλες ηπείρους. Οι κοινωνίες έχουν δίκιο από αυτή τη σκοπιά.

Συνεπώς, ο δρόμος της Ευρώπης είναι λάθος. Έθεσε τον εαυτό της μακριά από την καινοτομία, και ταυτόχρονα, δε βοηθά στην επίλυση του τραύματος που δημιούργησε η ίδια απέναντι στις μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες που έχουν δαιμονοποιηθεί από τις κοινωνίες. Οι υφιστάμενες τεχνολογίες παραγωγής μετάλλων είναι πράγματι απαρχαιωμένες, αναπτυγμένες για μια άλλη εποχή της ανθρωπότητας και πρέπει να επανασχεδιαστούν. Μόνο έτσι θα μπορέσει να αλλάξει και η στάση της κοινωνίας, η οποία φαίνεται την παρούσα στιγμή να είναι δεκτική απέναντι στην ανάπτυξη αυτονομίας στον τομέα των κρίσιμων πρώτων υλών, με την προϋπόθεση  ότι οι τεχνολογίες θα γίνουν πιο συμβατές με τις σύγχρονες απαιτήσεις της.»

«Ποιο είναι, λοιπόν, το συμπέρασμα;» ρωτάμε. «Στο παρόν, ο χρόνος περνάει, η αποβιομηχανοποίηση επιταχύνει και χάνουμε το τρένο της καινοτομίας. Αλλά, κυρίως, δε μεταστρέφουμε τη γνώμη των Ευρωπαίων πολιτών απέναντι στον κλάδο παραγωγής πρώτων υλών. Γιατί τις ίδιες τεχνολογίες, που δαιμονοποιήσαμε στο κοντινό παρελθόν, προσπαθούμε τώρα να τις παρουσιάσουμε ως λύσεις μονόδρομους» καταλήγει ο κ. Πάνιας.

Το τοπίο των Κρίσιμων Πρώτων Υλών στην Ελλάδα

Η συζήτηση με τον κ. Πάνια δεν θα μπορούσε να μη συμπεριλάβει και τη θέση της Ελλάδας στο πεδίο των κρίσιμων πρώτων υλών. Η απάντησή του έρχεται αβίαστα. «Ο ορυκτός πλούτος στην Ελλάδα υπάρχει και παραμένει αναξιοποίητος. Αρχικά, γιατί, όπως και στην Ευρώπη, έτσι και στη χώρα μας, έχει παγιωθεί στους πολίτες  η άποψη ότι αυτού του είδους οι δραστηριότητες είναι ασύμβατες με την ανάπτυξη της χώρας. Επιπλέον, γιατί η Ελλάδα είναι μια εχθρική χώρα για βιομηχανίες αξιοποίησης του εθνικού ορυκτού πλούτου, ο οποίος ακόμη και σήμερα δεν είναι απόλυτα γνωστός. Αυτό οφείλεται σε αστοχίες της ελληνικής πολιτείας, η οποία αντί να υποστηρίξει τη θεμελίωση και την εξέλιξη ενός ισχυρού ινστιτούτου γεωλογικών και μεταλλευτικών ερευνών, επί δεκαετίες το άφησε να υποβαθμίζεται και να επιτρέπει στα πιο δυνατά «μυαλά» να μεταναστεύουν στο εξωτερικό. Αφού λοιπόν απαξίωσε με τις πολιτικές του επί δεκαετίες τον ορυκτό του πλούτο, πώς μπορεί να περιμένει σήμερα το ελληνικό κράτος αποτελέσματα;» τονίζει με έμφαση.

«Σε ποιες κρίσιμες κρίσιμες πρώτες ύλες διαθέτει η Ελλάδα δυνατότητα παραγωγής» τον ρωτάμε. «Αρχικά μπορούμε να δούμε εκείνες που εμφανίζονται ως παραπροϊόντα της υπάρχουσας βιομηχανίας. Το Γάλλιο είναι ένα παράδειγμα. Αυτό το μέταλλο εμφανίζεται ως παραπροϊόν της επεξεργασίας του βωξίτη, που όπως είπαμε νωρίτερα χρησιμοποιείται για την παραγωγή αλουμινίου. Η παραγωγή Γαλλίου είναι μια επένδυση που μπορεί να προχωρήσει γιατί το μέταλλο αυτό συσσωρεύεται σε ένα ρεύμα της υφιστάμενης βιομηχανικής εγκατάστασης και επομένως δεν απαιτεί δραστηριότητες μεταλλευτικής που θα δημιουργούσαν αντιδράσεις στην κοινωνία. Αντίστοιχη είναι και η περίπτωση του Σκάνδιου, που αντίστοιχα συσσωρεύεται στα στερεά κατάλοιπα της επεξεργασίας του βωξίτη, παρότι η τεχνολογία για την παραγωγή του δεν είναι ακόμη αρκετά ώριμη για να εφαρμοστεί οικονομικά.

Φυσικά, υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις κρίσιμων πρώτων υλών, όπως το Αντιμόνιο που υπάρχει στους αντιμονίτες της Χίου. όμως, σε αυτήν την περίπτωση, αναδεικνύονται περίτρανα όλα όσα συζητήσαμε έως τώρα. Για την τοπική κοινωνία είναι δεδομένη η ασυμβατότητα μεταλλευτικής δραστηριότητας με τον τουρισμό και τη γεωργία. Όμως υπάρχει και η συλλογική μνήμη της κοινωνίας από τα προβλήματα που προκάλεσε στο παρελθόν η μεταλλευτική δραστηριότητα . Πώς μπορείς να πείσεις την κοινωνία ότι αυτή τη φορά θα κάνεις τα πράγματα διαφορετικά; Χωρίς την κοινωνία σύμμαχό σου δε μπορείς να πετύχεις. Και για να την έχεις σύμμαχό σου, πρέπει να την πείσεις ότι έχεις επενδύσει στην έρευνα και την καινοτομία, και θα εφαρμόσεις μεθόδους που απαντούν στο μέγιστο βαθμό στις περιβαλλοντικές ανησυχίες της και σέβονται την ποιότητα ζωής των ανθρώπων της.»

Το επιστημονικό δυναμικό υπάρχει αλλά η στρατηγική αγνοείται

Αυτό, όπως σημειώνει ο κ. Πάνιας, αναδεικνύει και ένα δεύτερο σημαντικό διαχρονικό ζήτημα της Ελλάδας: την έλλειψη πολιτικής για την καινοτομία και την έρευνα. «Οι πόροι που το ελληνικό κράτος επενδύει στην έρευνα είναι πενιχροί και οι προσκλήσεις για έρευνα είναι αντιγραφή των ευρωπαϊκών, χωρίς καμία προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα – γεγονός που αναδεικνύει ουσιαστικά την έλλειψη μιας ελληνικής στρατηγικής». Ζητώντας του να μας δώσει κάποια στοιχεία για αυτό, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι για το 2024 η Ελλάδα βρέθηκε στην 20^η θέση του Innovation Index της Ε.Ε. και τοποθετήθηκε με τις χώρες που ανήκουν στην ομάδα μέτριας επίδοσης καινοτομίας, μόλις δύο θέσεις πάνω από τη χαμηλότερη βαθμίδα κατάταξης. Όσο για την κατάσταση που επικρατεί σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων, μας κατευθύνει στην πρόσφατη συνέντευξη του πρώην προέδρου του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας, κ. Σπύρου Αρταβάνη-Τσάκωνα,που αναλύει τα βαθύτερα αίτια που η χώρα παραμένει ουραγός στην καινοτομία και την έρευνα.

Το αποτέλεσμα; «Σε αυτό το περιβάλλον δεν αναπτύσσεται τεχνολογία, δε παράγεται καινοτομία, και ειδικά για τον κλάδο των πρώτων υλών – κρίσιμων ή μη- η κοινωνία δε μπορεί να πειστεί και να αποδεχθεί τις δραστηριότητές του. Χρειαζόμαστε, όσο ποτέ άλλοτε, μια εθνική πολιτική στα θέματα αυτά. Να αποφασίσουμε, αν θέλουμε να γίνει η Ελλάδα μια βιομηχανική χώρα και αν θέλουμε να έχει βαριά βιομηχανία. Μόνο μια τέτοια απόφαση, που πρέπει να ληφθεί στο ανώτερο επίπεδο και να εξυπηρετηθεί ανεξάρτητα από πολιτικές ή κομματικές κατευθύνσεις, θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία ενός οδικού χάρτη για να πετύχουμε τους επιμέρους στόχους.»

«Υπάρχει σήμερα το επιστημονικό κεφάλαιο για να υποστηρίξει ένα τέτοιο εγχείρημα;» ρωτάμε τον κ. Πάνια.

«Το επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό υπάρχει. Και παρότι ένα σημαντικό μέρος του έχει μεταναστεύσει στο εξωτερικό, αυτό που παραμένει στην χώρα είναι ικανό, καλά καταρτισμένο και με διάθεση για καινοτομία και πρόοδο. Το Εργαστήριο Μεταλλουργίας του ΕΜΠ, όπως και Εργαστήρια όλων των Σχολών στο ΕΜΠ και στα υπόλοιπα Πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας, δίνουμε όλοι μαζί το δικό μας αγώνα ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες. Μιλώντας για την δική μας ερευνητική ομάδα, Tesmet, έχουμε πετύχει να συμμετέχουμε ενεργά σε έργα υψηλού δυναμικού καινοτομίας, σε συνεργασία με ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και βιομηχανίες του ελληνικού και διεθνούς οικοσυστήματος πρώτων υλών. Οι τεχνολογίες που αναπτύσσουμε εστιάζουν πάντα σε κατευθύνσεις όπως η πράσινη μεταλλουργία, η κυκλική οικονομία και η βιωσιμότητα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το έργο HARARE, που ολοκληρώνεται το 2025 (περισσότερες πληροφορίες στο ένθετο), καθώς και το Sisal Pilot, του οποίου οι προτεινόμενες τεχνολογίες έχουν ήδη διακριθεί μέσω της πλατφόρμας Innovation Radar της Ευρωπαϊκής Ένωσης». Εν κατακλείδι, αυτό που απουσιάζει είναι η υποστήριξη του Πανεπιστημίου από την Πολιτεία και η κατανόηση από όλους ότι η παρούσα εικόνα του είναι συνέπεια της ένδειας στην οποία έχει περιέλθει, και όχι κάποιου άλλου παράγοντα».

Το πρόγραμμα HARARE

Το HARARE (Hydrogen As the Reducing Agent in the REcovery of metals and minerals from metallurgical waste) αποτελεί ένα καινοτόμο ερευνητικό έργο που φέρνει κοντά μεγάλες βιομηχανίες, ερευνητικά και ακαδημαϊκά κέντρα από την Ελλάδα (ΕΜΠ, AdMiRIS, Metlen) αλλά και το εξωτερικό (Aurubis, SINTEF, Linde, NTNU, KU Leuven, RWTH, ReSiTec). Στόχος του έργου είναι η ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών για την παραγωγή μετάλλων από απορρίμματα της βιομηχανίας χαλκού και αλουμινίου. Η δεύτερη μεγάλη καινοτομία του είναι ότι οι τεχνολογίες παραγωγής μετάλλων που αναπτύσσει χρησιμοποιούν υδρογόνο αντί για άνθρακα, πετυχαίνοντας δραστική μείωση των εκπομπών CO₂.
Πολλά από τα μέταλλα που παράγονται με τις τεχνολογίες του HARARE όπως το αλουμίνιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο, το σκάνδιο και οι σπάνιες γαίες, ανήκουν στις κρίσιμές πρώτες ύλες που προαναφέρθηκαν στο άρθρο. Αυτά τα μέταλλά είναι σημαντικά για την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση της Ευρώπης γιατί χρησιμοποιούνται ευρέως στην κατασκευή ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών πάνελ, ηλεκτρικών οχημάτων, προηγμένων ηλεκτρονικών συστημάτων, καθώς και σε κρίσιμες εφαρμογές της αμυντικής και διαστημικής βιομηχανίας.
Η ερευνητική ομάδα Technologies for Sustainable Metallurgy (Tesmet) που αποτελείται αποκλειστικά από Έλληνες ερευνητές/ερευνήτριες και ακαδημαϊκούς, αναπτύσσει καινοτόμες τεχνολογίες για την ανάκτησή των μετάλλων του HARARE και βρίσκεται συνεχώς στην αιχμή των τεχνολογικών εξελίξεων του τομέα της μεταλλουργίας.
Στόχος του προγράμματος που ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του 2025 είναι να έχει επιδείξει την βιωσιμότητα των τεχνολογιών που προτείνει σε ένα ημιβιομηχανικό επίπεδο, δηλαδή ένα στάδιο πριν τις βιομηχανικές δοκιμές μεγάλης κλίμακας. Το HARARE έχει λάβει χρηματοδότηση από το πρόγραμμα HORIZON 2020 της Ευρωπαϊκής Ένωσης με το αριθμό απόφασης no. 958307.
Παραπάνω πληροφορίες για το έργο μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του https://h2020harare.eu/ και για την ερευνητική ομάδα Tesmet στην ιστοσελίδα https://tesmet.gr/.

The post Κρίσιμες πρώτες ύλες: είναι «γυμνή» η Ευρώπη και η Ελλάδα; appeared first on 2045.gr.

Αν είναι κάτι που, στα μάτια μου τουλάχιστον, έχει άμεσο ενδιαφέρον για καθέναν μας σε σχέση με τους δασμούς («ταρίφες») που ανακοίνωσαν οι ΗΠΑ, και που φαίνεται να οδηγούν σε εμπορικό πόλεμο με την Ευρώπη, είναι ότι κανείς, μα κανείς, δεν μιλά για τον ψηφιακό κόσμο. Γιατί, άραγε;

Από τη μεριά των ΗΠΑ, ίσως, οι λόγοι είναι πιο φανεροί: Οι δασμοί αφορούν μόνο προϊόντα (αφού εκεί εντοπίστηκε το έλλειμμα), ενώ ο ψηφιακός κόσμος αφορά υπηρεσίες. Στις υπηρεσίες, από ό,τι φαίνεται, οι ΗΠΑ, τουλάχιστον σε σχέση με την Ευρώπη, έχουν ένα «μικρό» πλεόνασμα της τάξης των 300δις (σε σχέση με το 1τρις έλλειμμα στα προϊόντα).

Σωστά; Λάθος. Όπως είναι γνωστό οι υπηρεσίες στο ίντερνετ φορολογικά «εξαφανίζονται», μέσω τιμολογήσεων από Ιρλανδία για όλη την Ευρώπη και άλλων πρακτικών «φορολογικής βελτιστοποίησης». Με άλλα λόγια, ολόκληρη η Ευρώπη, καθένας από εμάς, πληρώνει απευθείας, κάθε μήνα, τις Microsoft, Amazon, Google, Facebook και λοιπές, όμως το εισόδημα σχεδόν εξαφανίζεται τόσο για τις χώρες κατανάλωσης (δηλαδή για όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες) όσο και για τη χώρα παραγωγής (τις ΗΠΑ). Όμως, με την σημαντικότατη διαφορά ότι όλες αυτές οι «ψηφιακές» εταιρείες έχουν έδρα στις ΗΠΑ – επομένως, αργά ή γρήγορα εισόδημα θα εμφανιστεί εκεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο (πχ. μέσω εξαγορών, επενδύσεων σε startups, ή ακόμα και μέσω επιβλητικών κτηρίων γραφείων), κάτι που ποτέ δεν θα συμβεί στην Ευρώπη.

Επομένως, τα 300 δις πλεόνασμα των ΗΠΑ στις υπηρεσίες θα έλεγα (χωρίς να έχω δει από που πήρε ο Economist, απ’ όπου τα αντέγραψα, τα νούμερά του) ότι είναι πλασματικά, ότι δηλαδή ανταποκρίνονται μόνο σε ό,τι «φαίνεται», σε ό,τι τιμολογείται απευθείας από τις ΗΠΑ, κάτι που όμως στον ψηφιακό κόσμο είναι η εξαίρεση και όχι ο κανόνας.

Είναι μόνο αυτό; Όχι φυσικά – αυτό είναι το μικρότερης σημασίας. Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι η τεχνολογική εξάρτηση από τις ψηφιακές τεχνολογίες των ΗΠΑ. Αυτό το σημείο δεν νομίζω ότι χρειάζεται να διευκρινιστεί περισσότερο εδώ: στην ουσία καθετί που χρησιμοποιεί καθένας από εμάς στην Ευρώπη οποιαδήποτε στιγμή εργάζεται ή βρίσκεται στον ψηφιακό κόσμο παράγεται, και ελέγχεται απευθείας, από εταιρείες που έχουν έδρα στις ΗΠΑ.

Αν οι ΗΠΑ έχουν τους δικούς τους λόγους να μην ασχολούνται με δασμούς (ταρίφες) στον ψηφιακό κόσμο, τι λόγους έχει άραγε η Ευρώπη να μην αντεπιτεθεί ακριβώς εκεί; Γιατί άραγε συζητάμε περισσότερο για το αλκοόλ (γαλλικά και ιταλικά κρασιά απέναντι από το bourbon) και καθόλου για το ίντερνετ;

Υποθέτω ότι η Ευρώπη δεν ασχολείται με τον ψηφιακό κόσμο επειδή δεν είναι καθόλου έτοιμη να το κάνει. Ακόμα και αν μπορούσε να επιβάλει δασμούς στην Microsoft, στην Google, στην Amazon ή στα κοινωνικά δίκτυα, τα μέτρα αυτά αυτομάτως θα έκαναν αντιλαϊκές τις Βρυξέλλες σε καθέναν από εμάς, αφού καθένας θα έβλεπε ξαφνικά το μηνιαίο κόστος του MS Office του, των online διαφημίσεών του, ή της online πλατφόρμας όπου βλέπει ταινίες ή ακούει μουσική (για να χρησιμοποιήσω μόνο λίγα από τα, δεκάδες, καθημερινά παραδείγματα για καθέναν μας) να εκτοξευόταν. Ποιος Ευρωπαίος πολιτικός θα άντεχε κάτι τέτοιο;

Η κατάσταση, επομένως, που επικρατεί σήμερα στον ψηφιακό κόσμο θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια «ισορροπία τρόμου», όπου οι ΗΠΑ δεν θέλουν να χάσουν το στρατηγικό τους πλεονέκτημα και η Ευρώπη κινδυνεύει να πυροβολήσει τα πόδια της, αν τυχόν και αποφασίσει να αντεπιτεθεί. Επομένως, και οι δύο προτιμούν να ασχολούνται με το αλκοόλ, ή έστω με τα αυτοκίνητα, παρά με το ίντερνετ.

Πως θα εξελιχτεί η κατάσταση; Αυτό κανείς δεν μπορεί να το προβλέψει – όπως κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει πριν 10-20 χρόνια ότι θα φτάναμε εδώ σήμερα. Αν έπρεπε να μαντέψω, θα έλεγα ότι ζούμε σε μια μεταβατική περίοδο όπου τα κράτη (ή, σωστότερα, η Ευρώπη, αφού καθένα από τα κράτη-μέλη της χωριστά είναι ανίσχυρο μπροστά στο παγκόσμιο φαινόμενο που λέγεται ψηφιακός κόσμος) δεν έχουν αντεπιτεθεί, περιχαρακώνοντας, τον ψηφιακό κόσμο «τους». Με άλλα λόγια, επειδή το φαινόμενο είναι πρόσφατο, η Ευρώπη έχει επιτρέψει, άθελά της, σε μια τρίτη χώρα (στις ΗΠΑ – όμως και η Κίνα, πχ. μέσω TikTok δεν είναι μακριά) να απευθύνεται και να συναλλάσσεται απευθείας με πολίτες της, παρακάμπτοντας τις εθνικές κυβερνήσεις. Αυτό το, ανήκουστο ιστορικά, φαινόμενο δεν πιστεύω ότι θα διαρκέσει – με τον έναν ή τον άλλον τρόπο τα κράτη θα επαναφέρουν την κυριαρχία στα εδάφη τους στα προ ίντερνετ επίπεδα. Ο εμπορικός πόλεμος που πάει να ξεσπάσει ίσως είναι η αρχή για καθέναν μας, περιλαμβανομένων των κυβερνήσεών μας, να αρχίσει να σκέφτεται περισσότερο «ευρωπαϊκά» στους ψηφιακούς τομείς που τον αφορούν. Προφανώς όμως, μέχρι κάτι τέτοιο να συμβεί, πίνοντας εμείς υπερτιμημένο bourbon και οι Αμερικανοί υπερτιμημένο κρασί, και οδηγώντας όλοι μας υπερτιμημένα αυτοκίνητα, χωρίς κανέναν απολύτως λόγο.

The post Δασμοί («ταρίφες») στον ψηφιακό κόσμο; appeared first on 2045.gr.

Οι ανακοινώσεις του Μαρκ Ζάκερμπεργκ για την κατάργηση των ομάδων επαλήθευσης περιεχομένου έγιναν δεκτές με ενθουσιασμό από όσους θεωρούν ότι έχουν πέσει θύματα λογοκρισίας και ότι οι αναρτήσεις τους στο Facebook, το Instagram ή το Threads δεν έχουν την ίδια αντιμετώπιση με τις δημοσιεύσεις άλλων χρηστών.

Ωστόσο, όσοι πανηγυρίζουν είναι καλό να συγκρατήσουν για λίγο τον ενθουσιασμό τους και όσοι είναι αντίθετοι με τις αποφάσεις της Meta είναι καλό να συγκρατήσουν για λίγο την απογοήτευσή τους.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή…

Την Τρίτη ο επικεφαλής της Meta Μαρκ Ζάκερμπεργκ με βιντεοσκοπημένο μήνυμά του ανακοίνωσε ότι οι πλατφόρμες Facebook, Instagram και Threads θα λειτουργούν από εδώ και στο εξής χωρίς επαγγελματίες επαληθευτές περιεχομένου και θα βασίζονται στους χρήστες που θα επισημαίνουν αναρτήσεις με στοιχεία παραπληροφόρησης.

«Είναι ώρα να επιστρέψουμε στις ρίζες μας όσον αφορά στην ελεύθερη έκφραση», δήλωσε ο Ζάκερμπεργκ προσθέτοντας ότι το πρόγραμμα επαλήθευσης περιεχομένου που λειτουργούσε εδώ και αρκετά χρόνια «έχει φτάσει σε σημείο όπου έχει πολλά λάθη και πολλή λογοκρισία». Παραδέχθηκε ότι από εδώ και στο εξής, περισσότερο «κακό υλικό» θα φτάνει στις οθόνες μας, αλλά και ότι θα μικρύνει ο αριθμός των αναρτήσεων και των λογαριασμών που θα απενεργοποιούνται χωρίς να έχουν κάνει κάποιο λάθος.

Όμως, οι αποφάσεις που έλαβε η Meta έχουν σαφή γεωγραφικό περιορισμό, καθώς αφορούν μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Ευρώπη -για να χρησιμοποιήσουμε μια αμερικανική έκφραση- υπάρχει άλλος σερίφης και οι κανόνες είναι διαφορετικοί.

Η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, υποχρεώνει τις μεγάλες πλατφόρμες online υπηρεσιών (όπως το Facebook ή το Instagrm) να καταρτίσουν σχέδια για τον μετριασμό συστημικών κινδύνων «όπως η παραπληροφόρηση, η χειραγώγηση κατά τη διάρκεια εκλογών, η κυβερνοβία κατά των γυναικών και η κακοποίηση ανηλίκων». Ειδικότερα, όσον αφορά στην καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, οι πλατφόρμες οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα για την αντιμετώπιση των κινδύνων που συνδέονται με τη διάδοση παράνομου περιεχομένου στο διαδίκτυο και να διαθέτουν μηχανισμό που να επιτρέπει την επισήμανση παράνομου περιεχομένου από τους χρήστες και να ενεργούν αμέσως όταν τους γνωστοποιείται τέτοιο περιεχόμενο.

Βεβαίως κάποιος θα μπορούσε να πει ότι η αντικατάσταση των ελεγκτών περιεχομένου από τις «Σημειώσεις Κοινότητας» είναι σύμφωνη με τις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Αντί των ειδικευμένων συνεργατών, τον λόγο έχουν οι χρήστες, οι οποίοι θα επισημαίνουν μία ανάρτηση ώστε να φαίνεται ότι περιέχει ανακρίβειες. Θέλουμε να δούμε βέβαια πώς (και αν) θα λειτουργήσει αυτό στην πράξη, όταν έχουμε ήδη δει σελίδες ή λογαριασμούς χρηστών να απενεργοποιούνται εξαιτίας στοχευμένων αναφορών που δεν είχαν κατ’ ανάγκη το δίκιο με το μέρος τους.

Η Πράξη σημειώνει ότι πλατφόρμες με περισσότερους από 45 εκατ. χρήστες «πρέπει να διενεργούν ετήσια εκτίμηση κινδύνου και να λαμβάνουν αντίστοιχα μέτρα άμβλυνσης των κινδύνων». Προσθέτει ότι «οποιαδήποτε τέτοια μέτρα πρέπει να σταθμίζονται προσεκτικά έναντι των περιορισμών της ελευθερίας της έκφρασης, καθώς και να υποβάλλονται σε ανεξάρτητο έλεγχο».

Αποτελούν οι «Σημειώσεις Κοινότητας» επαρκές μέτρο άμβλυνσης των κινδύνων που απορρέουν από εκστρατείες παραπληροφόρησης; Αν κρίνουμε από το γεγονός ότι αντίστοιχος μηχανισμός λειτουργεί στο Χ, το οποίο μέχρι στιγμής δεν έχει δεχθεί κάποια νομική ενόχληση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η απάντηση είναι καταφατική.

Σημειώνεται ότι ο μηχανισμός ελέγχου αναρτήσεων μετά από αναφορές που υποβάλουν οι χρήστες του Facebook (ή του Instagram ή του Threads) θα συνεχίζει να υφίσταται. Προτεραιότητα θα δίνεται στον έλεγχο περιεχομένου που προωθεί τρομοκρατικές ενέργειες, ενώ περιεχόμενο που υπό άλλες συνθήκες θα «κατέβαινε» θα παραμένει online και αν κάποιος θεωρεί ότι θίγεται θα μπορεί να προσφύγει στα δικαστήρια.

Η απόφαση της Meta προκαλεί μια κάποια αναστάτωση στην Ευρώπη.

Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δήλωσε στον γερμανικό σταθμό MDR ότι η Meta θα πρέπει να υποβάλει δική της έκθεση αποτίμησης κινδύνων εάν σταματήσει να συνεργάζεται με ανεξάρτητους επαληθευτές γεγονότων στην Ε.Ε. Σε αντίθετη περίπτωση θα βρεθεί αντιμέτωπη με πρόστιμα που μπορεί να φτάσουν στο 6% των ετησίων εσόδων της.

Nach Zuckerbergs Ankündigung, die Faktencheck-Programme in den USA zu beenden, antwortet die EU-Kommission exklusiv bei @MDRAktuell, warnt META (Facebook, Instagram) vor ähnlichen Schritten in der EU und weist auf drohende Strafen hin:https://t.co/G12kajo35j https://t.co/gmntSG3BO1 pic.twitter.com/ZA7T05BpP6

— Marcus Engert (@ENGERT) January 7, 2025

Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος Μάνφρεντ Βέμπερ δήλωσε ότι περιμένει από τις πλατφόρμες να γνωρίζουν τις υποχρεώσεις τους στην Ευρώπη.

The chair of the European People's Party said he still expects social media platforms to be aware of their responsibilities in Europe – after META announced it would be ending its fact-checking program. Manfred Weber was commenting on the hybrid threat Europe faces in confronting… pic.twitter.com/4B2TbmCxfx

— DW Politics (@dw_politics) January 7, 2025

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο των φορέων που ελέγχουν δημοσιεύσεις για την ακρίβειά τους και στο οποίο μέλη είναι το Γαλλικό Πρακτορείο, το Γερμανικό Πρακτορείο Ειδήσεων, καθώς και τα Ελληνικά Hoaxes εξέφρασε την απογοήτευσή του για την εξέλιξη. Το δίκτυο «καταδικάζει τις δηλώσεις του διευθύνοντος συμβούλου που συνδέουν την επαλήθευση γεγονότων με τη λογοκρισία και καλεί την Ε.Ε. να μην αποθαρρυνθεί στις προσπάθειές της να σταματήσει τη διάδοση της παραπληροφόρησης».

Για την ώρα, είναι βέβαιο ότι η συνεργασία της Meta με φορείς όπως τα μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου θα συνεχιστεί – μέχρι νεωτέρας.

Στις ΗΠΑ, πολλοί είναι εκείνοι που σχολιάζουν ότι η Meta προσπαθεί να κατευνάσει τον Ντόναλντ Τραμπ, καταργώντας έναν μηχανισμό που υπολογίζεται ότι της κόστισε περίπου 300 εκατ. δολάρια. Μετά την υπόθεση της Cambridge Analytica και την αποκάλυψη ότι η πλατφόρμα του Facebook είχε αξιοποιηθεί για τη διάδοση παραπληροφόρησης κατά την περίοδο πριν τις προεδρικές εκλογές του 2016, η Meta προχώρησε στην πρόσληψη 40.000 ελεγκτών περιεχομένου, οι περισσότεροι από τους οποίους μάλλον αναζητούν άλλη εργασία πλέον. Ο Ντόναλντ Τραμπ σχολίασε με θερμά λόγια τις αποφάσεις της Meta. Καμία έκπληξη…

The post Οι fact-checkers του Facebook είναι εδώ (στην Ευρώπη)… appeared first on 2045.gr.

Όσοι ασχολούμαστε με τη νομική ρύθμιση των ψηφιακών τεχνολογιών την περίοδο αυτή βρισκόμαστε σε απόγνωση: Η Κομισιόν τα τελευταία δύο-τρία χρόνια έχει βαλθεί να μας εξοντώσει, παρουσιάζοντας απανωτά νέα, βασικά νομοθετήματα σχεδόν σε όλους τους τομείς της ψηφιακής ζωής. Υπό άλλες συνθήκες, δηλαδή λίγα χρόνια πριν, καθένα τους θα ήταν αρκετό να μας απασχολεί για χρόνια. Τώρα, το επόμενο διαδέχεται το προηγούμενο με ρυθμό καταιγιστικό, και πριν καλά-καλά προλάβουν να οριστικοποιηθούν τα πρώτα ξεκινά η δημόσια διαβούλευση για τα επόμενα.

Εν τάχει, αναφέρομαι συγκεκριμένα (και στα αγγλικά, καθώς οι ελληνικοί τίτλοι δεν έχουν καμία σημασία για τους λόγους που θα εξηγήσω στη συνέχεια) στις Artificial Intelligence Act, Digital Markets Act, Digital Services Act, Data Governance Act, και στην Data Act, οι οποίες σήμερα είναι «τρέχουσες», ενώ πριν λίγο καιρό ολοκληρώθηκε η Cybersecurity Act και είμαστε εν αναμονή, τουλάχιστον, μιας European Cyber Resilience Act.

Καθένα από τα παραπάνω νομοθετήματα έχει εξαιρετικά φιλόδοξους στόχους. Η Artificial Intelligence Act θέλει να βάλει τους κανόνες για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η Digital Markets Act θέλει να ρυθμίσει τις μεγάλες ιντερνετικές πλατφόρμες. Η Digital Services Act θέλει να ρυθμίσει τις σχέσεις μας στο ίντερνετ. Η Data Governance Act και η Data Act θέλουν να ρυθμίσουν τη χρήση και την πρόσβαση στις ψηφιακές πληροφορίες. Τα θέματα κυβερνοασφάλειας επιχειρούν να καλύψουν οι Cybersecurity Act (καθώς και η NIS2 Οδηγία) και, στο άμεσο μέλλον, η European Cyber Resilience Act.

Η παραπάνω εξέλιξη, που για τους λόγους αυτής εδώ της ανάλυσης θα την εκλάβω σαν μια, ενιαία πολιτική απόφαση της Ευρώπης να ρυθμίσει την ψηφιακή ζωή, έχει σημαντικότατες συνέπειες για την ίδια την Ευρώπη, για καθένα από τα Κράτη-Μέλη, για καθέναν από εμάς ατομικά, καθώς και για ολόκληρο τον πλανήτη.

Οι συνέπειες για τις μη-ευρωπαϊκές χώρες

“Οι Ευρωπαίοι τολμούν να βάλουν πρώτοι κανόνες εκεί που δεν έχουν τολμήσει ούτε οι Αμερικανοί, ούτε οι Κινέζοι”

Ας ξεκινήσουμε από τον πλανήτη, δηλαδή τις τρίτες, μη-ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό που είναι κοινό σχεδόν σε όλα τα παραπάνω νομοθετήματα είναι ότι είναι τα πρώτα στον τομέα τους. Δηλαδή, τα θέματα της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν τόλμησε κανένας νομοθέτης στον κόσμο να τα ακουμπήσει, ούτε καν σε ΗΠΑ και Κίνα όπου οι αντίστοιχες τεχνολογίες ανθούν. Το ίδιο και τις μεγάλες ιντερνετικές πλατφόρμες: Παρότι Αμερικανικής και Κινεζικής προέλευσης, ούτε η μία ούτε η άλλη κυβέρνηση δεν τόλμησε τους να βάλει κανόνες. Οι πρώτοι που το κάνουν είναι οι Ευρωπαίοι. Και, όπως είναι λογικό, οι κανόνες τους θα αποτελέσουν τελικά και τους παγκόσμιους κανόνες.

Αυτό το είδαμε να συμβαίνει ήδη με τον GDPR – τον Ευρωπαϊκό νόμο για τα προσωπικά δεδομένα. Το παράδειγμά του ακολούθησαν οι Κινέζοι (και οι Βραζιλιάνοι, οι Ινδοί, οι Ιάπωνες, οι Κορεάτες για να αναφέρω μόνο τους πιο πρόσφατους), και προσπαθούν να ακολουθήσουν οι Αμερικανοί. Στον τομέα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων, τόσο κρίσιμο για την ψηφιακή ζωή, τον παγκόσμιο τόνο τον δίνει εδώ και χρόνια, επισήμως και επωνύμως, η Ευρώπη.

Οι συνέπειες για την Ευρώπη και τα κράτη-μέλη

Για την ίδια την Ευρώπη οι παραπάνω πρωτοβουλίες έχουν μεγάλη σημασία επειδή αποτελούν σημαντικά βήματα προς την ενοποίηση. Καθένα από τα νομοθετήματα αυτά είναι Κανονισμός – επομένως, όπως ο GDPR, ισχύει απευθείας στα Κράτη-Μέλη. Επίσης, καθένα από τα νομοθετήματα αυτά έχει εύκολα αναγνωρίσιμο όνομα – είναι δηλαδή, όπως και ο GDPR, «επώνυμα». Τέλος, ο συνδυασμός όλων αυτών των νομοθετημάτων ρυθμίζει ολόκληρη την ψηφιακή ζωή μας: ειδικά η Digital Services Act αφορά, ακριβώς όπως και ο GDPR, κάθε στιγμή της διαδικτυακής μας ζωής – δηλαδή, ίσως το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μας. Συνεπώς, μόλις η διαδικασία ολοκληρωθεί καθένας μας για την ψηφιακή του ζωή θα αναφέρεται απευθείας στην Ευρώπη, και στον ευρωπαϊκό νόμο, και όχι στον εθνικό νόμο. Όπως ακριβώς σήμερα όλοι στην Ελλάδα αναφέρονται στον «GDPR» και, σχεδόν ποτέ, στον ΓΚΠΔ (τα ελληνικά αρχικά του) ή, πολύ λιγότερο, στον ελληνικό νόμο που τον «τοπικοποιεί», έτσι και στο μέλλον όλοι θα αναφερόμαστε απευθείας στο AI Act ή στο DSA. Οι συνέπειες αυτής της γλωσσικής αλλαγής για το ευρωπαϊκό πρότζεκτ είναι προφανείς.

Για τα Κράτη-Μέλη αυτή η βιασύνη της Ευρώπης να ρυθμίσει την ψηφιακή ζωή αποτελεί ταυτόχρονα πρόβλημα και λύση. Πρόβλημα, επειδή όπως είδαμε η Ευρώπη αφαιρεί από τα Κράτη-Μέλη τη δυνατότητα να νομοθετήσουν μόνα τους για την ψηφιακή ζωή. Αυτή όμως ακριβώς η διαπίστωση είναι ταυτόχρονα και λύτρωση γι αυτά: Ποιο κράτος άραγε θα είχε τις δυνάμεις και τις γνώσεις να νομοθετήσει για την Τεχνητή Νοημοσύνη μόνο του; Για την κυβερνοασφάλεια; Αλλά, ακόμα και αν το έκανε, τι σημασία θα είχε η νομοθεσία, πχ. για το Facebook από ένα μόνο ευρωπαϊκό κράτος; Απολύτως καμία – όπως πρόσφατα αναγκάστηκε να διαπιστώσει η Αυστραλία. Όμως ολόκληρη η Ευρώπη έχει άλλο ειδικό βάρος – όπως επανειλημμένα αναγκάστηκαν να διαπιστώσουν η Google, το Facebook ή η Microsoft.

Για τους Ευρωπαίους, για καθέναν από εμάς, η ευρωπαϊκή νομοθεσία μόνο καλό κάνει. Όταν ολοκληρωθούν οι διαδικασίες οι Ευρωπαίοι θα έχουν το αποτελεσματικότερο και καλύτερο ρυθμιστικό πλαίσιο στον κόσμο για την ψηφιακή ζωή. Θα είναι οι μόνοι των οποίων η διαδικτυακή ζωή θα προστατεύεται. Όπως ακριβώς είναι οι μόνοι με τόσο αποτελεσματικό και πλήρες νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία των προσωπικών τους δεδομένων, μέσω του GDPR, το ίδιο θα συμβεί και με τις υπόλοιπες ψηφιακές τεχνολογίες που μας κατακλύζουν.

Ακόμα σημαντικότερο όμως για καθέναν μας είναι το γεγονός ότι ο Ευρωπαϊκός τρόπος ψηφιακής ζωής βάζει τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Αυτή είναι η βασική αρχή της Ευρωπαϊκής Διακήρυξης για τα Ψηφιακά Δικαιώματα, που εκδόθηκε μόλις τον Ιανουάριο και που όμως θα αποτελέσει την βασική πολιτική προσέγγιση της Ευρώπης για τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Η τοποθέτηση του ανθρώπου στο επίκεντρο έχει μεγάλη σημασία: Η Ευρώπη δεν βάζει το παγκόσμιο τεχνολογικό προβάδισμα ή τη μεγιστοποίηση του κέρδους από τις ψηφιακές τεχνολογίες στο επίκεντρο, αλλά τον άνθρωπο.

“Η Ευρώπη επιλέγει να δώσει προτεραιότητα στον άνθρωπο, θυσιάζοντας την τεχνολογική πρωτοκαθεδρία και το κέρδος. Κανείς δεν μπορεί να τα έχει όλα”

Τελικά, επομένως, το παγκόσμιο τρί-πολο επιβεβαιώνεται για μια ακόμα φορά: Οι ΗΠΑ έχουν την τεχνολογία, η Κίνα τα χρήματα, και η Ευρώπη βάζει τους κανόνες. Αυτός είναι ο Ευρωπαϊκός τρόπος ψηφιακής ζωής, οι κανόνες που βάζουν πρώτο τον άνθρωπο. Οι κανόνες αυτοί δεν μπορεί παρά να βρίσκονται μέσα σε νόμους, και μάλιστα αυστηρούς –οτιδήποτε διαφορετικό απλά δεν λειτουργεί. Αν με ρωτήσετε, είμαι χαρούμενος με αυτή την εξέλιξη. Όχι τόσο λόγω προσωπικού συμφέροντος (νομικός είμαι, τι άλλο θα έλεγα;;) αλλά κυρίως επειδή αφενός πιστεύω ότι η Ευρωπαϊκή προσέγγιση είναι η σωστή για τον άνθρωπο και επειδή αφετέρου πιστεύω ότι, για δομικούς λόγους, ο ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ και Κίνα στα δικά τους πεδία είναι καταδικασμένος – όσο καταδικασμένες είναι και αυτές αν προσπαθήσουν να παράξουν κανόνες για όλους. Φυσικά φαντάζομαι ότι υπάρχουν πολλοί που θα διαφωνούσαν μαζί μου, όπως έχουν κάθε δικαίωμα να κάνουν – αυτή είναι άλλωστε η ουσία της δημοκρατίας, η οποία, ας μην ξεχνάμε, είναι μια άλλη ρυθμιστική προσφορά της Ευρώπης στην ανθρωπότητα.

The post Ο Ευρωπαϊκός τρόπος (ψηφιακής) ζωής περνά μέσα από τον νόμο appeared first on 2045.gr.