Πολλοί -αν όχι όλοι- ταυτίζονται με το σχόλιο που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο σχεδόν όσο καιρό κυκλοφορούν και τα AI chatbots: Θα ήθελα μια τεχνητή νοημοσύνη που θα μου αφήνει χρόνο για να γράφω, να τραγουδάω και να ζωγραφίζω όσο εκείνη κάνει τις δουλειές του σπιτιού  και όχι το αντίστροφο.

Ξέρουμε τα ChatGPT, Gemini, Copilot, Claude, DeepSeek και κάθε μέρα ακούμε και διαβάζουμε για νέες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που απλοποιούν μια σειρά από εργασίες. Αλλά τι γίνεται όταν μιλάμε για κάτι πέρα από την εργασία γραφείου; Μπορούμε να περιμένουμε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης σε άλλους τομείς ή απλά ζούμε σε μια φούσκα προσδοκιών που έχουν καλλιεργήσει εταιρείες τεχνολογίας και επενδυτές;

«Η εποχή των ρομπότ γενικής χρήσης είναι εδώ» δήλωσε πριν από λίγες ημέρες ο επικεφαλής της Nvidia, Jensen Huang, στο ετήσιο συνέδριο της εταιρείας. Για του λόγου το αληθές, σύνοδευσε τη δήλωσή του με την παρουσίαση του μοντέλου λογισμικού  GR00T Ν1  που αποτελεί τη βάση για μια γενιά ρομπότ με κινήσεις και συμπεριφορά ανάλογη με εκείνη των ανθρώπων.

Η ίδια η Nvidia δεν δείχνει διατεθειμένη να ασχοληθεί με την κατασκευή ρομπότ αλλά δίνει το μοντέλο της σε τρίτες εταιρείες με πιο γνωστή την Boston Dynamics. Στόχος είναι η δημιουργία ρομπότ που θα αποτελούν βοηθό στην καθημερινότητά μας και στην κατεύθυνση αυτή η εταιρεία 1Χ παρουσίασε μία υλοποίηση που θυμίζει σκηνές από ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Το ανθρωποειδές ρομπότ NEO Gamma της 1Χ δείχνει ότι μπορεί να καθαρίσει, να τακτοποιήσει, να σερβίρει, να σκουπίσει και γενικά να κάνει ό,τι θα περίμενε κανείς από έναν οικιακό βοηθό.

Σύμφωνα με την Nvidia, το νέο μοντέλο έχει -στην εφαρμογή του- αντιδράσεις και κινήσεις παρόμοιες με εκείνες του ανθρώπου και αν βασιστούμε στα όσα παρουσιάζει η 1Χ μάλλον έχει δίκιο. Βεβαίως η ζωή είναι εντελώς διαφορετική από ό,τι μας δείχνουν τα βίντεο των εταιρειών και μία παράμετρος που δεν είναι γνωστή μέχρι στιγμής έχει να κάνει με το πόσο κοστίζει ένα NEO Gamma.

Στο μεταξύ, η τεχνητή νοημοσύνη δεν μένει μόνο στον στενό οικιακό χώρο αλλά αναλαμβάνει και πιο βαριές εργασίες.

Σε αναζήτηση κοιτασμάτων

Οι σπάνιες γαίες κλέβουν τα φώτα της δημοσιότητας, αλλά ο παλιός κλασικός χαλκός εξακολουθεί να αποτελεί μέταλλο με πολλές εφαρμογές σε ένα ευρύ φάσμα κλάδων της οικονομίας. Στον ψηφιακό μας κόσμο ο χαλκός είναι (σχεδόν) παντού και αποτελεί ένα από τα βασικά δομικά στοιχεία για την αποθήκευση ενέργειας, τη διανομή ενέργειας και τη λειτουργία των κέντρων δεδομένων.

Η εταιρεία KoBold Metals επενδύει στην τεχνητή νοημοσύνη για την ανάλυση γεωλογικών δεδομένων και η προσέγγισή της είχε προσελκύσει την προσοχή μεγάλων χρηματοδοτών από Ευρώπη και Αμερική.  Η εταιρεία υπόσχεται μια νέα προσέγγιση στην ανακάλυψη κοιτασμάτων, συνδυάζοντας τα γεωλογικά δεδομένα με την ανάλυση μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Οι προσπάθειές της έδειξαν να αποφέρουν καρπούς.

Το περασμένο καλοκαίρι η KoBold ανακοίνωσε ότι εντόπισε ένα κοίτασμα χαλκού στη Ζάμπια, με ετήσιο παραγωγικό δυναμικό της τάξης των 300.000 τόνων ετησίως. Αν η τεχνολογία της εταιρείας συνεχίσει να έχει ανάλογες επιτυχίες, η έρευνα για νέα κοιτάσματα μπαίνει σε μια νέα εποχή με «ευφυέστερες» και λιγότερο χρονοβόρες τεχνολογίες ανάλυσης. Οι γεωπολιτικές επιπτώσεις θα είναι σημαντικές σε μια εποχή όπου το κυνήγι για κοιτάσματα χαλκού, κοβαλτίου, νικελίου και λιθίου είναι διαρκές.

Βήματα πιο κοντά στην αυτόνομη οδήγηση

Ο όρος «αυτόνομη οδήγηση» φέρνει συνήθως και αυτόματα στο μυαλό την Tesla, ωστόσο οι ουσιαστικότερες εξελίξεις ενδέχεται να προέλθουν -πάλι- από το οικοσύστημα της Nvidia. Η πλατφόρμα Omniverse την οποία έχει αναπτύξει η Nvidia αποτελεί τη βάση στην ανάπτυξη συστημάτων αυτόνομης οδήγησης από τους συνεργάτες της εταιρείας. Ένας από αυτούς είναι η Mercedes που έχει λάβει πιστοποιήσεις για τα συστήματα αυτόνομης οδήγησης, κάτι που μοιάζει γραφειοκρατική διαδικασία όμως μόνο τέτοια δεν είναι. Ένα πιστοποιημένο σύστημα είναι σαν να λέει ο κατασκευαστής ότι αναλαμβάνει την ευθύνη για ό,τι μπορεί να πάει στραβά και στην περίπτωση της αυτόνομης οδήγησης είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς πόσο αγχωτική είναι η υπόθεση της ατομικής ευθύνης.

Η Mercedes έχει λάβει πιστοποίηση για το σύστημά της και για επίπεδο 3 στην αυτόνομη οδήγηση για τα μοντέλα EQS και S και για ταχύτητα έως και 95 χλμ/ώρα στους αυτοκινητοδρόμους της Γερμανίας. Η συνέχεια αναμένεται με ενδιαφέρον με όλες τις ενδείξεις να συνηγορούν ότι η πραγματικά αυτόνομη οδήγηση είναι υπόθεση λίγων μόλις ετών.

Εφαρμογές στη γεωργία

Μια αναζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη και τον αγροδιατροφικό τομέα θα σας φέρει μπροστά σε τόνους κειμένων που μιλούν για τάσεις. Για παράδειγμα, υπάρχουν ουκ ολίγα σενάρια που μιλούν για χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην γεωργία υψηλής ακρίβειας, στην ανάλυση των θρεπτικών συστατικών του εδάφους, την παρακολούθηση του υδροφόρου ορίζοντα και ούτω καθεξής. Θεωρητικά και στη γεωργία το όριο είναι η ανθρώπινη φαντασία, αλλά με τη φαντασία δεν μαζεύεις σοδειά. Σε ένα πιο πρακτικό επίπεδο, η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται ότι μπορεί -σε μια συγκεκριμένη εφαρμογή της- να βοηθήσει στον έγκαιρο εντοπισμό ασθενειών. Μία σχετική μελέτη  έδειξε ότι ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που εκπαιδεύτηκε στα… φύλλα της μηλιάς, κατόρθωσε να εντοπίσει τα πρόδρομα συμπτώματα ασθενειών που πλήττουν το συγκεκριμένο δέντρο, προτού αυτές λάβουν διαστάσεις. Η ταχεία πρόγνωση και θεραπεία έχει, προφανώς, πολλαπλά οφέλη με ελαχιστοποίηση των απωλειών αλλά και μείωση του όγκου των φυτοφαρμάκων που μπορεί να χρειαστούν. Μιλώντας για φυτοφάρμακα, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η ανεξέλεγκτη χρήση τους η εταιρεία Blue River Technology ανέπτυξε μια λύση όπου κάμερες υψηλής ευκρίνειας και αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης «ανιχνεύουν» το χωράφι και απελευθερώνουν μικρές δόσεις ζιζανιοκτόνων μόνο εκεί που πραγματικά χρειάζεται. Η συγκεκριμένη λύση μείωσε ως και κατά 90% τη χρήση φυτοφαρμάκων σε σύγκριση με τις συμβατικές μεθόδους.

Ένας πραγματικός βοηθός του ακτινολόγου

Οι ψηφιακές τεχνολογίες έχουν συμβάλει καθοριστικά στην εξέλιξη της ιατρικής, αρκεί να σκεφτείτε πόσο έχει αλλάξει το τοπίο στον χώρο της απεικόνισης με τους αξονικούς και μαγνητικούς τομογράφους. Στον τομέα της απεικόνισης και της ανάλυσης, η τεχνητή νοημοσύνη έχει δείξει τις δυνατότητές της εδώ και τουλάχιστον μια πενταετία. Είναι γεγονός ότι η εικόνα μιας μαστογραφίας όπου ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης έχει εντοπίσει τα πρόδρομα σημάδια μιας κακοήθειας κυκλοφορεί τους τελευταίους μήνες στα κοινωνικά δίκτυα, όμως η συγκεκριμένη επιτυχία σημειώθηκε το 2020 όπως προκύπτει από τη σχετική μελέτη που είχε δημοσιευθεί στο Nature.

Ερευνητές και ακτινολόγοι του σουηδικού ινστιτούτου Καρολίνσκα είχαν παρατηρήσει την ίδια περίοδο ότι οι ελλείψεις σε ακτινολόγους ενισχύουν το ενδιαφέρον για τις δυνατότητες της ψηφιακής τεχνολογίας. Μπορεί να μην είμαστε πολύ κοντά στο χρονικό σημείο όπου η εξέταση μιας μαστογραφίας θα γίνεται αποκλειστικά από ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, όμως όπως λένε άνθρωποι με γνώση του αντικειμένου, η τεχνητή νοημοσύνη θα βοηθήσει τον καλό ακτινολόγο και θα εξαφανίσει τον μέτριο. Κάτι που μάλλον θα δούμε και σε άλλα επαγγελματικά πεδία.

The post Έξυπνες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που κάνουν τη διαφορά appeared first on 2045.gr.

Ο Κώστας κάθε πρωί που ξυπνάει βλέπει στο smartwatch του ένα σύντομο report για την ποιότητα του ύπνου του. Η Μαρία μετά από κάθε μικρή και μεγάλη βόλτα που κάνει με το ποδήλατο ανατρέχει στους δείκτες υγείας που κατέγραψε το fitness tracker που φοράει στον καρπό της. Χιλιάδες, έως και εκατομμύρια, ερασιτέχνες δρομείς κάνουν το ίδιο μετά από κάθε προπόνηση ή αγώνα τους.

Μετά από μια σχετικά αργή αρχή, τις παιδικές ασθένειες τους, όπως η αυτονομία της μπαταρίας, τα wearables κερδίζουν πλέον την εμπιστοσύνη εκατομμυρίων χρηστών σε όλο τον κόσμο. Από τα smart bands που εμφανίστηκαν αρχικά, προχωρήσαμε στα smartwatches, φθάσαμε ήδη στα έξυπνα δαχτυλίδια και αρκετές ακόμη εξειδικευμένες έξυπνες συσκευές, που τοποθετούμε στο σώμα μας. Ποιος αλήθεια γνωρίζει ποιες ακόμα τέτοιου είδους συσκευές θα δούμε στο μέλλον; Η αγορά συνολικά αναπτύσσεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς πλέον, με τις προβλέψεις να είναι ακόμα πιο αισιόδοξες τα επόμενα χρόνια.

Τι είναι αυτό που κάνει τα wearables τόσο δημοφιλή τα τελευταία χρόνια; Πώς αλλάζουν τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και ποιες είναι οι πιθανές προκλήσεις που πρέπει να έχουμε υπόψη μας;

Γιατί είναι τόσο δημοφιλή τα wearables;

Αν και οι πρώτες wearables συσκευές εμφανίστηκαν εμπορικά το 2010 (με την Fitbit τότε να παρουσιάζει την πρώτη συσκευή μέτρησης βημάτων), η μαζική δραστηριοποίηση των κατασκευαστών ξεκινάει μερικά χρόνια αργότερα, μεταξύ 2014-2015, όταν και τα μεγάλα ονόματα από τον κλάδο της τεχνολογίας εμφανίζουν τις πρώτες τους προτάσεις. Όπως ίσως συμβαίνει σε όλες τις κατηγορίες ηλεκτρονικών συσκευών, η δημοτικότητα τους ήταν στην αρχή αναιμική, οι παιδικές ασθένειες των ίδιων των συσκευών αρκετές και οι καταναλωτές ήταν διστακτικοί στην απόκτηση τέτοιων συσκευών. Χρειάστηκαν να περάσουν μερικά χρόνια, αφού είχαν καταφέρει να κερδίσουν ένα βασικό πυρήνα χρηστών, για να αρχίσουμε να διαπιστώνουμε μια έντονη μεταβολή στη δημοφιλία τους. Τώρα πλέον τα wearables αποτελούν μια αγορά πολλών δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, με τις προοπτικές για την επόμενη δεκαετία να είναι ακόμα πιο θετικές.

Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι για τους οποίους τα wearables έχουν κερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού;

Ο δείκτης ευκολίας σίγουρα. Είναι η πρώτη φορά που εμείς ως καταναλωτές έχουμε πρόσβαση σε τόσα πολλά δεδομένα υγείας (και άσκησης) για τον εαυτό μας με ένα μόνο κλικ. Από τον καρδιακό ρυθμό, μέχρι το οξυγόνο στο αίμα μας και αρκετή ακόμα εξειδικευμένη πληροφορία οι χρήστες μπορούν να έχουν στον καρπό του χεριού τους ή στο δάχτυλό τους (αν μιλάμε για τα έξυπνα δαχτυλίδια που εμφανίζονται όλο και πιο έντονα το τελευταίο διάστημα) πλήθος δεδομένων, χωρίς να χρειαστεί είτε να αλλάξουν συνήθειες είτε να τοποθετήσουν μια «ξένη» συσκευή στο σώμα τους. Τα wearables, smartwatches, wristbands, rings, είναι οικείες συσκευές, που υποκαθιστούν κοσμήματα και αξεσουάρ που φορούσαμε έτσι κι αλλιώς στο σώμα μας.

Έξυπνα ρολόγια και δαχτυλίδια μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα το σώμα μας, τη φυσική μας κατάσταση, ακόμα και την πιθανότητα ενός επείγοντος συμβάντος. Μπορεί κάποιοι να αμφισβητούν ακόμα την ακρίβεια των πληροφοριών που μας παρέχουν αυτές οι συσκευές, όμως υπάρχουν ήδη περιστατικά που έχουν δείξει τη χρησιμότητά τους. Μόλις τον περασμένο Απρίλιο η 35χρονη Jessie Malone, σώθηκε από το smartwatch της, το οποίο μετά από μια βόλτα με το ποδήλατο την ειδοποίησε ότι ο καρδιακός της ρυθμός ήταν πολύ υψηλός. Τα αντανακλαστικά της λειτούργησαν και οι εξετάσεις που έκανε έδειξαν μια κρίσιμη καρδιακή πάθηση από την οποία έπασχε χωρίς να το γνωρίζει.

Παράλληλα με την ευκολία χρήσης, ένα ακόμα στοιχείο, όχι αμελητέο, έχει κάνει ιδιαίτερα δημοφιλή αυτή την κατηγορία συσκευών. Το gamification της εμπειρίας χρήσης. Οι συνοδευτικές αυτών των συσκευών εφαρμογές μπορούν να εμπλέκουν τους χρήστες σε έξυπνες προκλήσεις, με βάση τις επιδόσεις τους. Προσωποποιημένες πληροφορίες, ασκήσεις, χιουμοριστικές ενημερώσεις για την αντιστοιχία της απόστασης που έχουν διανύσει τρέχοντας ή περπατώντας ή ενημέρωση σε επίπεδο αντιστοιχίας διατροφής και όχι μόνο θερμίδων που έχουν κάψει, εμπλουτίζουν την εμπειρία των χρηστών.

Διαχείριση της υγείας στην καθημερινότητά μας

Τα wearables δημιουργούν μια νέα συνθήκη, σίγουρα πολύτιμης για τους χρήστες τους. Για πρώτη φορά η διαχείρισης της υγείας μας δεν γίνεται αποκλειστικά από επαγγελματίες στο χώρο της υγείας, αλλά ενσωματώνεται απρόσκοπτα στην καθημερινή μας ζωή. Τα wearables επιτρέπουν/προσφέρουν προληπτικές προσαρμογές στον τρόπο ζωής μας και μας δίνουν τη δυνατότητα να αναλαμβάνουμε και εμείς ένα μέρος της ευθύνης για την παρακολούθηση της υγείας και της ευημερία μας. Να συμμετέχουμε ενεργά στην «αυτοφροντίδα» μας. Ιδιαίτερα στον τομέα της πρόληψης. Περίπου το 80% των ασθενειών και παθήσεων μπορούν να προληφθούν από αλλαγές στον τρόπο ζωής και η τεχνολογία αναδεικνύεται ως ένα αποτελεσματικό εργαλείο για την καλλιέργεια πιο υγιεινών συνηθειών.

Σταδιακά, αρκετοί δείκτες υγείας που παρακολουθούν τα wearables πιστοποιούνται από υγειονομικούς φορείς σε όλο τον κόσμο για την ακρίβεια των αποτελεσμάτων τους. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι στο άμεσο μέλλον (αν δεν συμβαίνει ήδη σήμερα) οι πάροχοι υγειονομικής περίθαλψης να λαμβάνουν υπόψη τα δεδομένα που εξάγονται από αυτές τις συσκευές, είτε π.χ. για την αποτελεσματικότητα μιας θεραπείας είτε για έγκαιρες παρεμβάσεις όπου κρίνεται απαραίτητο. Για παράδειγμα, οι ασθενείς που πάσχουν από χρόνιες παθήσεις θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν τέτοιες συσκευές για την παρακολούθηση της αρτηριακής πίεσης ή άλλων μετρήσεων υγείας για να αποκαλύψουν αλλαγές που διαφορετικά θα μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητες, επιτρέποντας έτσι την άμεση απόκριση για την αποφυγή πιθανών επιπλοκών.

Κατά συνέπεια, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να βοηθήσει στη μείωση του ιατρικού κόστους, του αριθμού των δαπανηρών ιατρικών επισκέψεων και περιττών θεραπειών.  μειώνοντας τον αριθμό των δαπανηρών επισκέψεων στο νοσοκομείο και των περιττών θεραπειών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Deloitte, μέχρι το 2027, τέτοιου είδους εργαλεία απομακρυσμένης παρακολούθησης ασθενών προβλέπεται να μειώσουν έξοδα περίθαλψης κατά 16% στις ΗΠΑ, με τη συνολική εξοικονόμηση έως το 2037 να ανεβαίνει έως και τα 200 δισεκατομμύρια δολάρια.

Οι προοπτικές τα wearables να μειώνουν σημαντικά το χρόνο των επαγγελματιών υγείας με τους ασθενείς χωρίς να διακυβεύεται η ποιότητα της φροντίδας είναι μεγάλες. Σε μια πρόσφατη μελέτη για δύο συστήματα υγειονομικής περίθαλψης που χρησιμοποιούν φορητές συσκευές, τα προγράμματα ψηφιακής φροντίδας ξεπέρασαν την τυπική φροντίδα σε σημαντικές πτυχές. Για το πρώτο, οι γιατροί έλαβαν ζωντανά δεδομένα από φορητές συσκευές ασθενών με διαβήτη, ενισχύοντας την επίβλεψη και τα αποτελέσματα, ενώ μειώνουν την ανάγκη για προσωπικές επισκέψεις. Με συνεχή δεδομένα για τα επίπεδα γλυκόζης, οι ασθενείς μείωσαν κατά το ήμισυ τις τηλεφωνικές συνεννοήσεις με τους ιατρούς, ενώ παράλληλα βελτίωσαν τη διαχείριση του διαβήτη και απελευθέρωναν χρόνο από τους γιατρούς. Στο άλλο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, ένα ψηφιακό πρόγραμμα υγείας για την υψηλή αρτηριακή πίεση απέδωσε ενθαρρυντικά αποτελέσματα καθώς το 71% των ασθενών έφτασαν την αρτηριακή πίεση που είχαν στόχο, ξεπερνώντας το 31% υπό την τυπική φροντίδα.

Μαζί με τις προοπτικές έρχονται και οι προκλήσεις

Εκτός βέβαια από τα σημαντικά οφέλη που υπόσχονται τα wearables, υπάρχουν και ιδιαίτερα σοβαρές προκλήσεις για την πλήρη αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους ως ισχυρά εργαλεία υγειονομικής περίθαλψης. Η διασφάλιση της ακρίβειας και της αξιοπιστίας των μετρήσεων είναι ουσιαστικής σημασίας για πρακτικές πληροφορίες. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε τις εταιρείες να δουλεύουν σε διαρκή συνεργασία με ερευνητές-επιστήμονες στο συγκεκριμένο πεδίο για να αποδείξουν την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και την αξία της τεχνολογίας τους. Ήδη γίνονται αρκετά βήματα προόδου.

Παράλληλα, η προστασία του απορρήτου και της ασφάλειας των δεδομένων είναι ζωτικής σημασίας. Οι φορητές αυτές συσκευές συλλέγουν και μεταδίδουν ευαίσθητα δεδομένα υγείας, καθιστώντας τις ελκυστικούς στόχους για κυβερνοεπιθέσεις. Τα μέτρα ασφαλείας δεδομένων, όπως η ισχυρή κρυπτογράφηση, η ασφαλής αποθήκευση δεδομένων και τα πρωτόκολλα ελέγχου ταυτότητας είναι απαραίτητα για την προστασία των πληροφοριών των ασθενών από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση και παραβιάσεις. Επιπλέον, προκύπτουν επίσης ανησυχίες σχετικά με το απόρρητο, το ποιος έχει πρόσβαση σ’ αυτά τα δεδομένα, τον τρόπο χρήσης τους και τις πιθανές επιπτώσεις για το απόρρητο των ασθενών. Η εφαρμογή διαφανών πολιτικών, η ρητή συναίνεση των χρηστών και η συμμόρφωση με τους αυστηρούς κανονισμούς προστασίας δεδομένων, όπως ο GDPR και το HIPAA, είναι επιτακτικές ανάγκες και για τη διασφάλιση του απορρήτου των ασθενών, αλλά και για την εμπιστοσύνη των καταναλωτών στην ίδια την τεχνολογία.

Όσο προχωρά η τεχνολογία τα wearables αναμένεται να αναλαμβάνουν όλο και πιο κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος της υγειονομικής περίθαλψης. Διαθέτοντας πιο εξελιγμένες δυνατότητες συλλογής και ανάλυσης των δεδομένων, πιστοποιημένη ακρίβεια των μετρήσεων τους και των αποτελεσμάτων των ασθενών, αναμένεται να συμβάλλουν δυναμικά στις αλλαγές στο πεδίο της υγειονομικής περίθαλψης.

The post Τα wearables και πώς αυτά αλλάζουν τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης appeared first on 2045.gr.

Η αναβάθμιση των ελληνικών πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων είναι το πρώτο, θεμελιώδες βήμα, που πρέπει να κάνει η Ελλάδα, αν θέλει να πρωταγωνιστήσει στον τομέα της έρευνας, της καινοτομίας και της βιοτεχνολογίας, σύμφωνα με τον Στέλιο Παπαδόπουλο.

Πρόεδρος της Biogen την τελευταία οκταετία (λήγει η θητεία του τον Ιούνιο), εμπνευστής αρκετών ακόμα εταιρειών, όπως η Exelixis, και ένας από τους πρωτοπόρους που ένωσαν την επιστήμη που υπηρετεί με την αγορά και τα κεφάλαια, ο Στέλιος Παπαδόπουλος θεωρείται ως ένας από τους πιο επιδραστικούς ανθρώπους στον κλάδο της φαρμακευτικής και της βιοτεχνολογίας. Τον συναντήσαμε, έστω και διαδικτυακά, λίγες ημέρες μετά την ομιλία του στο 8^ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, στην ενότητα που είχε ως αντικείμενο την επανάσταση που συντελείται στον τομέα των βιοεπιστημών.

«Για κάθε χώρα που θέλει να καινοτομήσει, το πρώτο, θεμελιώδες βήμα είναι η δημιουργία της βάσης. Ενός πυρήνα πολύ καλών επιστημόνων. Αυτό είναι η αρχή των πάντων. Κατά συνέπεια, τα ελληνικά πανεπιστήμια πρέπει να αναβαθμιστούν αν θέλει η Ελλάδα να πρωταγωνιστήσει στον φαρμακευτικό κλάδο, έτσι ώστε να προσελκύσουν ταλέντο και χρηματοδότηση για έρευνα» τόνισε στη συζήτησή μας ο κ. Παπαδόπουλος.

Ο εκσυγχρονισμός πανεπιστημίων, η αξιοκρατία στο μοίρασμα των κονδυλίων αποτελούν τη «μαγιά» για τη δημιουργία ενός οικοσυστήματος βιοτεχνολογίας, το οποίο όμως θα χρειαστεί ένα διάστημα αρκετών ετών για να αρχίσει να αποδίδει καρπούς. «Θα χρειαστούν τουλάχιστον 5-10 χρόνια για να εμφανιστούν οι πρώτοι πυρήνες σπουδαίων επιστημόνων που πραγματοποιούν την έρευνά τους στα ελληνικά πανεπιστήμια και που αυτή η έρευνα θα θέσει τις επιστημονικές βάσεις για την ανακάλυψη φαρμάκων για συγκεκριμένες ασθένειες» τόνισε, με τη συσσωρευμένη εμπειρία δεκαετιών που έχει από τις ΗΠΑ. Για να προσθέσει αμέσως μετά ότι η συγκρότηση αυτών των πρώτων ικανών ομάδων είναι ικανή να προσελκύσει διεθνή επενδυτικά κεφάλαια για τις ενδεχόμενες εταιρείες που θα στηθούν με βάση τις επιστημονικές ανακαλύψεις.

Η αμερικανική υπεροχή στη βιοτεχνολογία

Η ακαδημαϊκή αριστεία των αμερικανικών πανεπιστημίων είναι για τον κ. Παπαδόπουλο και ένας από τους λόγους για τους οποίους οι ΗΠΑ κυριαρχούν στο πεδίο της βιοτεχνολογίας. «Στις ΗΠΑ υπάρχει πολύ περισσότερη ακαδημαϊκή αριστεία σε σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη χώρα του κόσμου. Σε απόλυτους αριθμούς. Σίγουρα υπάρχουν και στην Ευρώπη μερικά κορυφαία ιδρύματα, αλλά δεν είναι τόσα πολλά. Μια ματιά στη λίστα με τα κορυφαία ερευνητικά ιδρύματα παγκοσμίως είναι αρκετή για να αντιληφθείς άμεσα ποια είναι εκείνα που υπερέχουν και μάλιστα με πολύ μεγάλη διαφορά από τα υπόλοιπα».

Δεν είναι όμως ο μόνος λόγος. Εξίσου σημαντική παράμετρος αυτής της υπεροχής είναι σύμφωνα με τον ίδιο η κουλτούρα του επενδυτικού ρίσκου που είναι διάχυτη στην Αμερική. «Οι επενδυτές αντιλαμβάνονται ότι αν έχουν την πρόθεση να τοποθετήσουν κεφάλαια σε μια μεγαλόπνοη ιδέα αρκετά πράγματα μπορεί να πάνε λάθος στην πορεία. Όμως, γνωρίζουν επίσης ότι αν καταφέρουν και πετύχουν τα κεφάλαια θα επιστραφούν πολλαπλάσια πίσω» δήλωσε.

Μια τέτοια επένδυση υψηλού ρίσκου είναι η τοποθέτηση κεφαλαίων στην έρευνα για την καταπολέμηση ασθενειών για τις οποίες δεν υπάρχει θεραπεία. Τις πιεστικές ανάγκες στο χώρο της υγείας ή unmet medical needs, όπως είναι ο διεθνής όρος. Το αλτσχάιμερ, στην έρευνα για το οποίο εστίασε η Biogen πριν από αρκετά χρόνια , είναι μια τέτοια πιεστική ανάγκη. «Μόλις πρόσφατα η έρευνα αυτή άρχισε να αποδίδει, όμως στο διάστημα αυτό των δεκαπέντε ετών έχουν δαπανηθεί δισεκατομμύρια στην έρευνα, στον εξοπλισμό, στις υποδομές» μας πληροφόρησε ο κ. Παπαδόπουλος.

Οι λόγοι για την εκρηκτική πρόοδο στα φάρμακα και τα εμβόλια

Ρωτήσαμε τον κ. Παπαδόπουλο για τη σημαντική πρόοδο που -τουλάχιστον εμείς ως εξωτερικοί παρατηρητές- βλέπουμε να συντελείται στο πεδίο των φαρμάκων και των εμβολίων και τον ρωτήσαμε τους λόγους. Μια εύκολη απάντηση, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι η εμφάνιση της Covid και η ανάπτυξη του εμβολίου σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα ευαισθητοποίησε το κοινό για την πρόοδο που συντελείται. «Η ανάπτυξη ενός εμβολίου για μια ασθένεια σε μόλις οκτώ μήνες είναι μια εξέλιξη χωρίς προηγούμενο στον επιστημονικό μας πεδίο» μας αναφέρει. «Εξέπληξε ακόμα και την επιστημονική κοινότητα», πρόσθεσε. «Ακόμα και εγώ, τον Απρίλιο του 2020 αμφισβήτησα την προοπτική εμφάνισης και κυκλοφορίας ενός εμβολίου στο τέλος της ίδιας χρονιάς. Έκανα λάθος, τα κατάφεραν».

Όμως, τα θεμέλια για αυτές τις εντυπωσιακές εξελίξεις έχουν μπει αρκετά χρόνια πριν. «Η αλλαγή του mindset των επιστημόνων, η μετάφραση της ακαδημαϊκής μελέτης τους σε ένα χρήσιμο, φαρμακευτικό προϊόν» έχει ιδιαίτερη αξία σύμφωνα με τον ίδιο. «Όλο και περισσότεροι επιστήμονες στρέφονται τα τελευταία χρόνια στην καταχώριση κάποιας πατέντας ή στην έρευνα για ένα φάρμακο, που θα μπορούσαν να αναπτύξουν». Εδώ έρχεται να κουμπώσει ένας ακόμα παράγοντας, όπως παρατήρησε ο κ. Παπαδόπουλος. «Η αφθονία κεφαλαίων. Επενδύονται σημαντικά κεφάλαια στον κλάδο και σε ιδέες. Πολλές αποτυγχάνουν, αλλά κάθε τόσο θα υπάρξουν 2-3 ιδέες που φέρνουν αποτελέσματα και κάνουν τη μεγάλη διαφορά».

“Οταν στο μέλλον διαλυθεί το συναισθηματικό σύννεφο που καλύπτει την πανδημία, αυτή η εποχή θα ανακαλείται ως μια ανεπανάληπτη περίπτωση ευφυίας και δέσμευσης που έσωσε εκατομμύρια ζωές ανθρώπων σε όλο τον κόσμο”

Στέλιος Παπαδόπουλος

Τα συμπεράσματα που άφησε η πανδημία

Η συνάντησή μας με τον κ. Παπαδόπουλο συνέπεσε χρονικά με την ανακοίνωση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για το τέλος της πανδημίας. Ήταν λογικό λοιπόν η συζήτησή μας να κατευθυνθεί και προς τα εκεί, ζητώντας του τα δικά του συμπεράσματα. Ξεκίνησε την αναφορά του με μια ωδή στην επιστήμη που υπηρετεί. «Είμαι περήφανος που ανήκω σε ένα κλάδο που έδρασε με τέτοια δέσμευση στο στόχο, με τόση δημιουργικότητα. Με τόσο μεγάλη συνεργασία μεταξύ των εταιρειών. Όταν στο μέλλον διαλυθεί το συναισθηματικό σύννεφο που καλύπτει την πανδημία, αυτή η εποχή θα ανακαλείται ως μια ανεπανάληπτη περίπτωση ευφυίας και δέσμευσης που έσωσε εκατομμύρια ζωές ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Νιώθω ειλικρινά υπερήφανος που ανήκω σε αυτήν την επιστημονική κοινότητα, που είμαι και εγώ ένα μέλος των εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων αυτής της βιομηχανίας» ήταν τα ακριβή λόγια του κ. Παπαδόπουλου.

Όμως τα συμπεράσματά του είναι μάλλον γλυκόπικρα, δηλώνοντας ταυτόχρονα έκπληκτος και αποκαρδιωμένος για το μέγεθος της παραπληροφόρησης για τον ιό και τα εμβόλια. «Με τρόμαξαν οι ανοησίες που οδήγησαν πολλούς ανθρώπους στην απόφαση να μην εμβολιαστούν και να χαθούν χιλιάδες ανθρώπινες ζωές» μας ανέφερε, προσθέτοντας ότι η επιστημονική κοινότητα πρέπει να βρει ένα τρόπο να σταματήσει αυτήν την -ολέθρια πολλές φορές- παραπληροφόρηση.

Για να συνεχίσει: «ένιωσα ότι παλέψαμε πραγματικά για να εξηγήσουμε, για να δώσουμε τα πιο έγκυρα στοιχεία. Ίσως είναι ένα πρόβλημα ευρύτερα πολιτιστικό και εκπαιδευτικό». «Ίσως η επιστημονική κοινότητα πρέπει να βγει και να εκπαιδεύσει περισσότερο το κοινό στις βασικές αρχές της επιστήμης, ακόμα και στο ρίσκο των παρενεργειών, που είναι κανόνας στη φαρμακευτική επιστήμη» κατέληξε.

Οι μελλοντικοί θρίαμβοι της επιστήμης

Από την ανάκληση του πρόσφατος παρελθόντος η συζήτησή μας μετακινήθηκε στις εκτιμήσεις του για το μέλλον και τους «θριάμβους» της επιστήμης, όπως ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει στο παρελθόν τις επιστημονικές ανακαλύψεις που αναμένεται να δούμε τα επόμενα χρόνια.

«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στην επόμενη πενταετία η φαρμακευτική βιομηχανία θα εστιάσει στο αλτσχάιμερ. Ήδη έχουν εγκριθεί δύο σκευάσματα, και πιθανώς ένα ακόμα πολύ σύντομα. Υπάρχει πλέον ένα κλίμα βεβαιότητας ότι αυτές οι νέες προσεγγίσεις της επιστημονικής κοινότητας θα καρποφορήσουν», αποτέλεσμα και των μεγάλων επενδύσεων που θα γίνουν στο συγκεκριμένο πεδίο. «Θα δούμε πολλές και διαφορετικές ιδέες για την καταπολέμηση του αλτσχάιμερ να προσελκύουν σημαντικά κεφάλαια, αφού και ο αριθμός των ασθενών σε όλο τον κόσμο είναι πολύ μεγάλος» εκτιμά, για να συνεχίσει ότι «η κατάληξη αυτής της δραστηριότητας θα είναι νέα, πιο αποτελεσματικά φάρμακα, με λιγότερες παρενέργειες».

Ένα άλλο πεδίο στο οποίο ο κ. Παπαδόπουλος εκτιμά ότι θα δούμε συναρπαστικές εξελίξεις είναι οι ψυχικές διαταραχές. «Ένα τεράστιο πρόβλημα», το οποίο η επιστημονική κοινότητα δεν έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να αποκωδικοποιήσει. «Να εντοπίσει τις αιτίες αυτών των διαταραχών σε γενετικό επίπεδο», όμως η εκτίμησή του είναι ότι στις αμέσως επόμενες δεκαετίες θα καταφέρουμε να τις κατανοήσουμε καλύτερα.

«Πριν από μερικές δεκαετίες είχαμε το ίδιο πρόβλημα με τον καρκίνο, όμως σήμερα έχουμε καταφέρει σημαντικά αποτελέσματα. Κάτι αντίστοιχο θα συμβεί και στο πεδίο των ψυχικών διαταραχών και κατ’ επέκταση στην ανάπτυξη καλύτερων φαρμάκων» κατέληξε ο κ. Παπαδόπουλος.

Ο κ. Παπαδόπουλος το καλοκαίρι θα αποχωρήσει από τη θέση του προέδρου του ΔΣ της Biogen. Η αποχώρησή του από τη συγκεκριμένη θέση δεν σηματοδοτεί και την ολοκλήρωση της δραστηριότητάς του στον κλάδο, τον οποίο έτσι και αλλιώς υπηρετεί μέσω της Exelixis, την οποία ίδρυσε το 1994. Γνωρίζει ήδη, όπως μας ανέφερε, πως θα καλύψει το κενό των ωρών, παραμένοντας ενεργός και εκεί που είναι η δράση.

«Αν θέλω να παραμείνω ενεργός σε αυτόν τον κλάδο πρέπει να παραμείνω στις ΗΠΑ, στα κέντρα των εξελίξεων, όπως η Βοστόνη ή η Νέα Υόρκη».

* Ευχαριστούμε το περιοδικό Οικονομική Επιθεώρηση για την παραχώρηση των φωτογραφιών

The post <strong>Στέλιος Παπαδόπουλος: απαραίτητες οι δομικές αλλαγές για να δημιουργήσει η Ελλάδα το δικό της οικοσύστημα βιοτεχνολογίας</strong> appeared first on 2045.gr.

Τόσο περίπου μας πήρε μέχρι να εξελιχθούμε από μονοκύτταρο πλαγκτόν που επέπλεε στους αρχαίους ωκεανούς, στον πρώτο ανθρωπίδα. Από εκεί και πέρα όλα συνέβησαν αστραπιαία. Χρειαστήκαμε μόλις 2,8 εκατομμύρια χρόνια για να διανύσουμε την απόσταση από τον Αυστραλοπίθηκο ως τον σύγχρονο Homo Sapiens και απ’ ό,τι φαίνεται συνεχίζουμε με το πόδι στο γκάζι. H επιστήμη έχει αποφανθεί ότι το ανθρώπινο είδος εξελίσσεται εδώ και δύο αιώνες πιο γρήγορα από ποτέ, ενώ ο ρυθμός της εξέλιξής του μοιάζει να επιταχύνεται ακόμα περισσότερο στις σύγχρονες γενιές. 

Πώς θα είμαστε, άραγε σε 2,8 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα; Ή έστω σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή σε μερικές εκατοντάδες δεκαετίες από σήμερα; Η πρόβλεψη για τον μακρινό χρονικό ορίζοντα είναι πρακτικά αδύνατη – το φυσικό και το τεχνητό μας περιβάλλον θα έχουν υποστεί σ’ αυτό το διάστημα μεταβολές που δεν μπορούμε σήμερα ούτε καν να διανοηθούμε και θα έχουν υποχρεώσει το είδος μας σε ανάλογες απρόβλεπτες προσαρμογές. 

Για τον πιο ταπεινό ορίζοντα του κοντινού μέλλοντος, όμως, έχουν ήδη διατυπωθεί αρκετές επιστημονικές θεωρίες. Δεν είναι όλες ενθαρρυντικές για τον Homo Futuris, αλλά τουλάχιστον εκπορεύονται από μια κοινή πηγή η οποία, υπό συνθήκες, μπορεί να είναι παρήγορη: η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα είναι στο εξής μια ανθρώπινη υπόθεση.

“Φτάνοντας στον 21ο αιώνα, έχουμε καταφέρει να εξουδετερώσουμε τους φυσικούς μας καταπιεστές, έχουμε προσαρμόσει το περιβάλλον στις δικές μας ανάγκες (ή στη δική μας παράνοια) και εν πολλοίς έχουμε ξεπεράσει τη Φυσική Επιλογή. Το τι θα απογίνουμε από εδώ και πέρα είναι -σε κάποιον βαθμό- στο δικό μας χέρι και στη δική μας ευθύνη.” 

Γηραιότεροι 

Στο μέλλον θα ζούμε περισσότερο, αυτό είναι βέβαιο. Και όχι στο μακρινό μέλλον – κάποια από τις αμέσως επόμενες γενιές θα κληθεί να αποφασίσει αν ο άνθρωπος πρέπει (ή αν δικαιούται) να ζει μέχρι τα 150. 

Οι φυσικοί κύκλοι της ζωής κάθε είδους διαμορφώνονται ανταποκρινόμενοι στους ρυθμούς της θνησιμότητάς του. Αυτή είναι η αιτία για την οποία τα ζώα που δεν έχουν πολλούς θηρευτές μονίμως στο κατόπι τους αναπτύσσουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Ο καρχαρίας της Γροιλανδίας, η χελώνα των Γκαλαπάγκος και η τοξοκέφαλη φάλαινα, για παράδειγμα, φτάνουν αργά στη σεξουαλική ωριμότητα, αναπαράγονται σε μεγάλη ηλικία και ζουν για αιώνες. 

Ο άνθρωπος είχε αυτήν την πολυτέλεια ακόμα και πριν αναπτύξει πολιτισμό. Στις πρωτόγονες νομαδικές κοινωνίες η νομή της τροφής διασφάλιζε ότι ακόμα και τα μέλη της κοινότητας που δεν μπορούσαν να κυνηγήσουν δεν πέθαιναν από πείνα, ενώ τα ρόπαλα, τα δόρατα και τα βέλη τούς προσέφεραν επαρκή προστασία από τους θηρευτές. Κάποιοι έφταναν να ζουν μέχρι τα 70 τους. Βεβαίως, η παιδική θνησιμότητα άγγιζε το 50%, οπότε το μέσο προσδόκιμο ζωής δεν ξεπερνούσε τα 35 χρόνια. Μ’ αυτό το προσδόκιμο, άλλωστε, πορεύθηκε η ανθρωπότητα μέχρι τον 19ο αιώνα, διανύοντας χιλιετίες φυσικών καταστροφών, επιδημιών και πολέμων. 

Στις μέρες μας, η παιδική θνησιμότητα στον αναπτυγμένο κόσμο είναι κάτω του 1% και το προσδόκιμο ζωής είναι τα 80 έτη. Ακόμα και στην Αφρική και στις αναπτυσσόμενες ασιατικές χώρες, οι άνθρωποι μπορούν να περιμένουν ότι θα ζήσουν τουλάχιστον μέχρι τα 70 τους. Ο διπλασιασμός του προσδόκιμου ζωής, βεβαίως, οφείλεται στη βελτίωση των συνθηκών της ζωής και της υγείας μας, όχι στην εξελικτική διαδικασία, αλλά η αλλαγή της συνθήκης μακροπρόθεσμα κατευθύνει την εξέλιξή μας προς τη μακροζωία. Ήδη, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής – το καταγεγραμμένο ρεκόρ είναι τα 122. Στις ΗΠΑ, δύο επιστήμονες έχουν στοιχηματίσει ότι ο πρώτος άνθρωπος που θα φτάσει τα 150 έχει ήδη γεννηθεί. Κάποιοι άλλοι Αμερικανοί ερευνητές μπορεί και να ανακάλυψαν πρόσφατα τη θεραπεία για τον καρκίνο του εντέρου – κάθε χρόνο νικάμε όλο και περισσότερες αρρώστιες που μας σκοτώνουν. Επιπλέον, όλοι οι αρμόδιοι επιστήμονες συμφωνούν ότι η διαδικασία της γήρανσης είναι εν πολλοίς μια γονιδιακά προγραμματισμένη ρουτίνα φθοράς. Σύντομα θα μπορούμε να επιδράσουμε στη συμπεριφορά αυτών των γονιδίων-προγραμματιστών, επηρεάζοντας σημαντικά τη ροή της εξέλιξής μας. 

Ψηλότεροι 

Ο άνθρωπος ψηλώνει στο πέρασμα των εποχών. Ο Αυστραλοπίθηκος και ο homo habilis σπανίως έφταναν μέχρι τα 150 εκατοστά. Όλοι οι νεότεροι ανθρωπίδες -ο homo erectus, ο νεάντερταλ και φυσικά ο homo sapiens- είναι σαφώς ψηλότεροί του. 

Δεν υπάρχει καμία επιστημονική αμφιβολία ότι το ανθρώπινο είδος συνέχισε να ψηλώνει και στα ιστορικά χρόνια και ότι το κάνει ακόμα και στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό θεωρείται το παράδειγμα των Ολλανδών, οι οποίοι είναι σήμερα ο ψηλότερος λαός του κόσμου. Κατά μέσο όρο, οι Ολλανδοί άνδρες φτάνουν στο 1.83, ενώ οι γυναίκες στο 1.70. Το ενδιαφέρον και αρκετά παράδοξο είναι ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, το αντίστοιχο μέσο ύψος για τους Ολλανδούς άνδρες ήταν μόλις 1.65 (έχει υπολογιστεί με βάση τα στρατιωτικά αρχεία της εποχής). Την ίδια εποχή, οι Αμερικανοί στρατιώτες ήταν κατά μέσο όρο πέντε εκατοστά ψηλότεροι από τους Ολλανδούς (1.70). Στα 150 χρόνια που μεσολάβησαν μέχρι τις σημερινές έρευνες, οι Ολλανδοί φαίνεται να έχουν πάρει μεσοσταθμικά 20cm ύψους, ενώ Αμερικανοί μόλις έξι εκατοστά.

Οι ερευνητές έχουν αποφανθεί ότι αυτή η τεράστια εξελικτική διαφορά δεν οφείλεται τόσο σε περιβαλλοντικούς παράγοντες (διατροφική ποιότητα και επάρκεια, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας κλπ), όσο στη Φυσική Επιλογή. Πολύ απλά, οι Ολλανδέζες προτιμούσαν τους ψηλότερους άνδρες για σεξουαλικούς συντρόφους, με αποτέλεσμα οι ψηλότεροι Ολλανδοί να γεννούν περισσότερα παιδιά από τους κοντύτερους συμπατριώτες τους. Σταδιακά -και φυσικά πλέον- οι νεότερες γενιές των Ολλανδών εμφανίζονταν όλο και ψηλότερες από τις παλαιότερες. 

Μια ακόμα επιστημονική βεβαιότητα είναι ότι ο σκελετός μας θα γίνεται όλο κι ελαφρύτερος, ενώ παράλληλα θα συρρικνώνεται η μυϊκή μας μάζα. Αυτές είναι αλλαγές που συμβαίνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια στο σώμα μας, από τότε που η ανακάλυψη της γεωργίας και η κτηνοτροφία μας απάλλαξαν από το καθημερινό άχθος του κυνηγιού για την εξασφάλιση της τροφής μας. Η χρήση όλο και πιο εξελιγμένων μηχανημάτων και εργαλείων που κάνουν τις δουλειές για μας, επιταχύνει αυτή τη διαδικασία μείωσης της σωματικής μας ρώμης τους τελευταίους αιώνες. 

Σημαντική συρρίκνωση έχει καταγραφεί και στο μέγεθος των δοντιών μας, αλλά και στις διαστάσεις των γνάθων μας. Κάποτε χρειαζόμασταν δυνατά σαγόνια και πανίσχυρους τραπεζίτες για να αλέθουμε τις σκληρές φλούδες και ρίζες που αποτελούσαν βασικά στοιχεία της καθημερινής μας δίαιτας. Σήμερα τρώμε κατά βάση μαγειρεμένες ή επεξεργασμένες τροφές και η οδοντοστοιχία μας έχει ήδη προσαρμοστεί στη σύγχρονη διατροφή: πολλοί ενήλικες γύρω μας δεν θα αποκτήσουν ποτέ φρονιμίτες ή θα χρειαστεί να τους αφαιρέσουν χειρουργικά επειδή δεν θα χωράνε να αναπτυχθούν φυσιολογικά στο στόμα τους και θα πιέζουν τα διπλανά τους -μικρότερα και πολύ πιο χρήσιμα- δόντια. 

Εξυπνότεροι;  

Μια από τις πιο δημοφιλείς παρανοήσεις που έχουν προκύψει από τη χρυσή εποχή του λογοτεχνικού sci-fi είναι ότι ο δείκτης της ευφυίας ενός οργανισμού είναι ανάλογος του μεγέθους του εγκεφάλου του. Οι περισσότεροι έχουμε ζωηρές αναμνήσεις από τα κόμικς και τις εικονογραφήσεις στις οποίες οι νοήμονες εξωγήινοι αλλά και οι άνθρωποι του μέλλοντος, οι οποίοι έχουν πλέον εποικίσει άλλους πλανήτες, είναι κάτι υδροκέφαλα πλάσματα με υπερμεγέθη μυαλά που ξεχειλίζουν από τα διογκωμένα κρανία τους. Οι άνθρωποι του μέλλοντος, όμως, δεν θα είναι έτσι. Ίσα, ίσα το πιθανότερο είναι ότι θα έχουν μικρότερους εγκεφάλους από τους δικούς μας. 

Σύμφωνα με όσα μας αποκαλύπτουν τα απολιθώματα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τριπλασιάστηκε σε όγκο τα τελευταία έξι εκατομμύρια χρόνια, αλλά σταμάτησε να μεγαλώνει πριν από περίπου 15.000 χρόνια. Έκτοτε, μάλιστα, συρρικνώνεται – οι σύγχρονοι άνθρωποι έχουμε μικρότερους εγκεφάλους από τους αρχαίους μας προγόνους, ακόμα και από τους κοντινούς, του σκοτεινού Μεσαίωνα. Χρονικά, η διαδικασία συρρίκνωσης του μυαλού μας συμπίπτει και πάλι με την ανακάλυψη και την εξάπλωση της γεωργίας. 

Μπορεί, λοιπόν, αυτή η κάπως παράδοξη εξέλιξη να προέκυψε επειδή ως κυνηγοί και συλλέκτες είχαμε περισσότερη ανάγκη από μνήμη, προκειμένου να χαρτογραφούμε τα δέντρα, τις πηγές, τις φωλιές και τις παγίδες ολόκληρων περιοχών. Μπορεί ξαφνικά, ως καλλιεργητές, να αρχίσαμε να καταναλώνουμε λιγότερες πρωτεΐνες και λίπη, υλικά που μπορούν να χτίσουν και να συντηρήσουν έναν ευτραφή εγκέφαλο (είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος είναι ενεργοβόρο όργανο – καταναλώνει το 20% του ημερήσιου θερμιδικού μας προϋπολογισμού). Ή μπορεί απλά ο άνθρωπος των σύγχρονων κοινωνιών να χρειάζεται λιγότερο εγκέφαλο. Κάποτε, όλα τα μέλη της φυλής έπρεπε να έχουν πολλές δεξιότητες προκειμένου να επιβιώσουν. Όλοι τα έκαναν όλα. Σήμερα οι περισσότεροι εξειδικευόμαστε σε έναν ή σε μερικούς τομείς και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνουν άλλοι άνθρωποι, που έχουν διαφορετικές εξειδικεύσεις. Ο πολιτισμός μάς έχει απαλλάξει από αγγαρείες ή από την ανάγκη να κάνουμε πράγματα που δεν μας ενδιαφέρουν, αλλά μας έχει κάνει και πιο μονοδιάστατα όντα. 

Το πιο πιθανό, όμως, είναι ότι ο εγκέφαλός μας απλώς προσαρμόζεται. Είναι γνωστό πχ, ότι ο εγκέφαλος του Νεάντερταλ ήταν μεγαλύτερος από εκείνων του Homo Sapiens, αλλά ο κύριος όγκος του ήταν απασχολημένος με το να ρυθμίζει την όραση και να συντονίζει την κίνηση του Νεάντερταλ. Τα κέντρα που θα του επέτρεπαν μια καλύτερη γλωσσική επικοινωνία ή μεγαλύτερη επιδεξιότητα στη χρήση εργαλείων ήταν λιγότερο ανεπτυγμένα. Δεν είναι καθόλου δεδομένο, λοιπόν, ότι η συρρίκνωση του εγκεφάλου μας συνεπάγεται και απώλεια ευφυίας. στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι το μέγεθος που μετράει – οι ελέφαντες και οι όρκες έχουν μυαλά πολύ μεγαλύτερα απ’ τα δικά μας.  

Μπορεί απλώς να μας συμβαίνει ό,τι κάνουμε εμείς στα κομπιούτερ μας: διατηρήσαμε στο ακέραιο τη δυνατότητα να υποδεχόμαστε, να επεξεργαζόμαστε και να συνθέτουμε πληροφορίες, αλλά το κάνουμε με λιγότερους και μικρότερους νευρώνες – επεξεργαστές. 

Μια ενδιαφέρουσα και κάπως ενοχλητική διαπίστωση είναι ότι παράλληλα με τους δικούς μας εγκεφάλους μικραίνουν και οι εγκέφαλοι των κατοικίδιων ζώων. Τα πρόβατα έχασαν το 24% της εγκεφαλικής τους μάζας από τότε που εξημερώθηκαν. Για τις αγελάδες η απώλεια ήταν της τάξης του 26%, για τα σκυλιά 30%. Είναι λογικό να υποθέσουμε ότι η εξημέρωση τους απάλλαξε από το άγχος του να σκέφτονται κάθε μέρα πού θα βρουν φαγητό και πώς θα προφυλαχτούν από τους λύκους και τ’ άλλα θηρία. Το μόνο που έχουν να κάνουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που πάνε για ύπνο, είναι ν’ ακολουθούν το κοπάδι. Μήπως, όμως, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και σε μας, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε ή απλά χωρίς να θέλουμε να το παραδεχτούμε; Ζούμε σε μεγαλουπόλεις μαζί με εκατομμύρια άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτουμε στη διάρκεια της ζωής μας χιλιάδες σημαντικές ή ασήμαντες και παροδικές σχέσεις. Η επιβίωσή μας ανάμεσά τους μας υποχρεώνει να είμαστε εξωστρεφείς, ανεκτικοί και -αναγκαστικά- περισσότερο κομφορμιστές. Από το πρωί που ξυπνάμε μέχρι την ώρα που πάμε για ύπνο, ακολουθούμε, αποφεύγουμε, συγχρωτιζόμαστε ή χειραγωγούμε το κοπάδι μας. 

Πανομοιότυποι 

Οι φυλές όπως τις γνωρίζουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι, κίτρινοι κλπ), διαμορφώθηκαν όταν πλέον ο homo sapiens είχε κυριαρχήσει και είχε εποικίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Μεγάλες ομάδες ανθρώπων βρέθηκαν απομονωμένες, περικυκλωμένες από ερήμους, ωκεανούς, ορεινούς όγκους, παγετώνες και τεράστιες αποστάσεις και ανέπτυξαν τα χαρακτηριστικά που απαιτούσε κάθε φορά η προσαρμογή στο τοπίο, στο κλίμα, αλλά και στο κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε – στον τρόπο ζωής και στα πρότυπα της ομορφιάς που αναπτύχθηκαν σε κάθε περιοχή. 

Σήμερα οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα κάθε είδους όρια -γεωφυσικά, φυλετικά, θρησκευτικά κλπ- έχουν καταργηθεί. Οι άνθρωποι αναμειγνύονται. Αυτή η ανάμειξη συνέβαινε έτσι κι αλλιώς τους τελευταίους αιώνες των αυτοκρατοριών και της αποικιοκρατίας, αλλά πλέον λειτουργούμε πρακτικά σαν να είμαστε ένας παγκόσμιος πληθυσμός. Κάθε πιθανός παρτενέρ απέχει από μας το πολύ μία – δυο πτήσεις. Είναι εύκολο να συναντηθούμε, να συνευρεθούμε σεξουαλικά και να αναπαραχθούμε. 

Αυτό ίσως οδηγήσει στην ομογενοποίηση του είδους μας. Στη δημιουργία ενός υβριδικού ανθρώπου που θα συνδυάζει αφρικανικά, ευρωπαϊκά, αυστραλιανά, ασιατικά και αμερικανικά χαρακτηριστικά, τα οποία σταδιακά θα δημιουργήσουν ένα γενετικό καλούπι. Κοινώς: θα μοιάζουμε όλοι μεταξύ μας ή τουλάχιστον θα προσεγγίζουμε εμφανισιακά ένα κοινό πρότυπο, έναν παγκόσμιο μέσο όρο. 

Το πρώτο που θα μας συμβεί είναι ότι το δέρμα μας σκουρύνει μεσοσταθμικά. Εδώ και δεκαετίες οι πληθυσμοί των αφρικανικών χωρών πολλαπλασιάζονται, ενώ οι λευκοί πληθυσμοί του δυτικού κόσμου συρρικνώνονται. Είναι, λοιπόν, θέμα χρόνου τα γονίδια των μαύρων Homo Sapiens να επικρατήσουν σε ποσοστό επαρκές ώστε να αλλάξει ο μέσος χρωματικός τόνος του δέρματος της ανθρωπότητας. Τα υπόλοιπα θα τα αναλάβει η Σεξουαλική Επιλογή, η οποία αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό κινητήρα της εξελικτικής διαδικασίας, από τη στιγμή που ο ανθρώπινος πολιτισμός αδρανοποίησε τις άλλες φόρμες της Φυσικής Επιλογής. Όταν ισχύσει αυτό, θα γίνουμε όλοι πιο όμορφοι και γοητευτικοί, αλλά με τον ίδιο τρόπο, υπακούοντας στη νόρμα της Σεξουαλικής Επιλογής αλλά και στις πιέσεις των media που θα προωθούν όλο και πιο εντατικά πολύ συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς, επιτυχίας κλπ. 

Ο H.G. Wells έχει ήδη περιγράψει έναν τέτοιο κόσμο υβριδίων. Στη «Μηχανή που Ταξιδεύει στον Χρόνο», οι ανώτερες τάξεις μετά από πολλές γενιές στις οποίες αναπαράγονταν μεταξύ τους εξελίχθηκαν στους όμορφους αλλά κάπως άχρηστους Ελόι, ενώ οι εργάτες και τα κατώτερα στρώματα απέγιναν οι κακοφτιαγμένοι αλλά καταφερτζήδες Μόρλοκ. Δεν χρειάζεται, όμως, να φτάσουμε μέχρι την επιστημονική φαντασία για να ενισχύσουμε τη θεωρία των υβριδίων. Τα διλήμματα που θέτει σήμερα η ευγονική μάς ανοίγουν ένα παράθυρο σ’ αυτόν τον αβέβαιο κόσμο. 

Στις μέρες μας, οι γενετιστές που ασχολούνται με την τεχνητή γονιμοποίηση μπορούν με έναν προεμφυτευτικό έλεγχο να γνωρίζουν το φύλο, το χρώμα, τη χρωμοσωμική ισορροπία και τη γονιδιακή προδιάθεση ενός εμβρύου όσο αυτό είναι ακόμα στο εργαστήριο, στην κατάσταση της βλαστοκύστης. Αν στο μέλλον αυτές οι πληροφορίες γίνουν διαθέσιμες στους γονείς των εμβρύων κι εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να προγραμματίζουν την εμφάνιση, την ευφυΐα και τη μακροζωία των παιδιών τους, το πιθανότερο είναι πώς θα το κάνουν. Τα ψηλά, ευφυή και αγέραστα παιδιά θα αποκτήσουν απογόνους που θα τους μοιάζουν και η Φυσική Επιλογή θα αναλάβει ξανά δράση, ώστε στο απώτερο μέλλον να τους μοιάζει όλη η ανθρωπότητα. Ακόμα κι αν τα γονίδια της αριστείας δεν δημιουργήσουν σταδιακά ένα νέο ανθρώπινο είδος, είναι βέβαιο ότι θα διαμορφώσουν έναν διαφορετικό, υβριδικό homo sapiens. 

Διαφορετικοί 

Η τεχνολογία αναμένεται να παίξει σημαντικό ρόλο στο ανθρώπινο evolution. Ακόμα κι αν δεν αποκτήσουμε κάποτε συμβιωτική σχέση με τις μηχανές και δεν εξελιχθούμε σε cyborgs, οι μηχανές θα επηρεάσουν καθοριστικά το γονιδίωμά μας. Οι υπολογιστές και το διαδίκτυο δημιουργούν ήδη ένα νέο είδος πίεσης στη Σεξουαλική Επιλογή μας. Πολλά ζευγάρια γνωρίζονται online. Εξελιγμένοι αλγόριθμοι ευθύνονται για επιτυχημένα ή λιγότερο επιτυχημένα matches και όλο και περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να επωφεληθούν στον μέγιστο βαθμό από τους υπολογισμούς τους. Αυτή η σχέση έχει αρχίσει να γίνεται αμφίδρομη: ικανοποιούμε τις παραμέτρους του αλγόριθμου, προκειμένου εκείνος να ικανοποιήσει καλύτερα τις σεξουαλικές, συναισθηματικές ή κοινωνικές μας ανάγκες. Ακούγεται δυστοπικό, αλλά σε κάποιο βαθμό συμβαίνει ήδη: ένας ψηφιακός κώδικας αποφασίζει ποιος γενετικός κώδικας θα κληροδοτηθεί στις επόμενες γενιές. 

Υπάρχουν και τα πολύ δυσοίωνα αλλά ευτυχώς όχι πολύ επιστημονικά τεκμηριωμένα σενάρια για το πού μας οδηγεί εξελικτικά η τεχνολογία. H Maple Holistics, για παράδειγμα, κατασκεύασε τη φρικτή Mindy, ένα τρισδιάστατο μοντέλο ανθρώπου που θα έχει γεννηθεί 100 περίπου χρόνια μετά από εμάς και θα έχει προσαρμοστεί γενετικά στη χρήση mobile συσκευών. H Minty έχει καμπούρα, αλλά δεν έχει λαιμό, για να κοιτά απρόσκοπτα σε οθόνες. Έχει μικρότερο εγκέφαλο αλλά παχύτερο κρανίο και διπλό αμφιβληστροειδή που την προστατεύουν από τις ακτινοβολίες και μόνιμο σύνδρομο καρπιαίου σωλήνα. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τη Mindy. 

Εξίσου αποτροπιαστικός ήταν και ο Graham, το τρισδιάστατο γλυπτό σε φυσικό μέγεθος που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Υπουργείου Συγκοινωνιών της Αυστραλίας, προκειμένου να αποκτήσουμε μια εικόνα του πώς θα μοιάζουν οι άνθρωποι αν εξελιχθούν με τρόπο που θα τους επιτρέπει να επιβιώνουν από αυτοκινητικά ατυχήματα. Παράξενη ιδέα, τρομακτική υλοποίηση. Σίγουρα δεν θέλουμε να γίνουμε σαν τον Graham. 

H τεχνολογία, επίσης, είναι αυτή που θα μας βοηθήσει να αποικίσουμε άλλους πλανήτες όταν πλέον θα έχουμε ξεζουμίσει τον δικό μας. Εννοείται ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στο σώμα μας αν χρειαστεί να προσαρμοστεί σε βάθος πολλών γενεών στις συνθήκες ζωής ενός πλανήτη όπως ο Άρης, με λιγότερη βαρύτητα, λιγότερο οξυγόνο και πολύ περισσότερο κρύο. Η απομόνωση σε τόσο ιδιαίτερα και αφιλόξενα περιβάλλοντα θα οδηγήσουν τον άνθρωπο σε πρωτόγνωρες προσαρμογές. Η Φυσική Επιλογή θα επιστρέψει θριαμβεύτρια και -ποιος ξέρει;- σε βάθος χιλιετιών μπορεί να φέρει μαζί της ένα ή περισσότερα νέα είδη ανθρώπων. 

Η επιστήμη δεν ασχολείται σοβαρά με αυτές τις προοπτικές – κανένας ερευνητής δεν θα προχωρήσει σε αφορισμούς και προφητείες που μπορεί να επιβεβαιωθούν ή να διαψευσθούν σε ορίζοντα εκατομμυρίων ετών. Μια εξελικτική έκπληξη, πάντως, δεν είναι εκτός της συζήτησης. 

Σε πρόσφατη έκθεσή του, ο Τόμας Μάιλουντ, καθηγητής βιοπληροφορικής στο πανεπιστήμιο του Άαρχους της Δανίας, διατύπωσε τη ρηξικέλευθη ιδέα ότι σωματικά και κατασκευαστικά, ο Homo Sapiens μπορεί να ακολουθήσει μια αντίστροφη εξελικτική πορεία. Ο υπερπληθυσμός και το στρίμωγμα στις γιγάντιες μητροπόλεις του μέλλοντος ίσως οδηγήσουν στη δημιουργία ανθρώπων που θα καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο και θα χρειάζονται λιγότερη ενέργεια και λιγότερους φυσικούς πόρους για να επιβιώσουν. Τα απολιθώματα δεν αποκλείουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο: η εξέλιξη των ειδών δεν είναι συνεχής ούτε γραμμική. Δεν ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση. Οι οργανισμοί στο πέρασμα των χιλιετιών μπορεί να μεγαλώσουν ή να μικρύνουν. 

Αυτό που σίγουρα είναι μονόδρομος για την εξελικτική πορεία των ειδών είναι η περιπλοκότητά τους. Όλοι οι οργανισμοί, άσχετα από την εξέλιξη της φυσιολογίας τους, όσο περισσότερο επιβιώνουν τόσο πιο σύνθετοι γίνονται. Αναπτύσσουν όλο και πιο θαυμαστές δεξιότητες και προσαρμοσμένες συμπεριφορές. Με μια λέξη, προοδεύουν. Ο Homo Sapiens τα έχει πάει αντικειμενικά πολύ καλά σ’ αυτόν τον τομέα. Έχει προοδεύσει πολύ. Τόσο, ώστε να έχει σήμερα την πολυτέλεια και την προμηθεϊκή ευθύνη να κατευθύνει ο ίδιος την πρόοδό του. Κι εδώ είμαστε. Σε ένα σταυροδρόμι στο οποίο, δυστυχώς, τα απολιθώματα δεν μπορούν να μας φανούν χρήσιμα. Καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις για ζητήματα που δεν έχουν απασχολήσει κανέναν άνθρωπο πριν από μας. 

Ξέρουμε ότι η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά συνειδητοποιούμε ότι για πρώτη φορά τα γονίδιά μας θα αλλάξουν κατευθυνόμενα όχι μόνο από βιολογικούς κώδικες, αλλά και από μιμητικές διαδικασίες και τεχνολογικές πιέσεις. Για να καταφέρουμε να ακολουθήσουμε και σ’ αυτήν τη συγκυρία τον δρόμο της προόδου, θα χρειαστεί να επιστρατεύσουμε όλες μας τις γνώσεις και τις δεξιότητες, όλες τις νοητικές και σωματικές μας ικανότητες, αλλά και κάτι ακόμα. Ένα νέο χαρτί που θα διαταράξει τη διαμορφωμένη ισορροπία στην παρτίδα. 

“Κάποιοι εκτιμούν ότι αυτήν τη φορά, δίπλα στην προνομιακή μας ανατομία και την εξελιγμένη μας νόηση, θα πρέπει να ρίξουμε στη μάχη την παραγνωρισμένη και για πολύ καιρό αδρανοποιημένη συναισθηματική μας νοημοσύνη. Στο σημείο που βρισκόμαστε, αυτή μοιάζει να είναι η μόνη λογική πρόοδος για το ανθρώπινο είδος.” 

Όπως προειδοποιεί ο Σουηδός φιλόσοφος Νικ Μπόστρομ στο δυστοπικό δοκίμιό του The Future of Human Evolution, αν δεν προοδεύσουμε προς τα εκεί, αν αφήσουμε την εξέλιξή μας να ακολουθήσει τον μονόδρομο που επιβάλλει ο τεχνολογικός πολιτισμός, κινδυνεύουμε να χάσουμε ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης υπόστασής μας. «Το χιούμορ, η αγάπη, το παιχνίδι, η τέχνη, ο χορός, η φιλοσοφία, η λογοτεχνία, η φιλία, οι άσκοπες συζητήσεις, η ραστώνη των διακοπών και το σεξ που δεν στοχεύει στην αναπαραγωγή, είναι δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε προδιαθέσεις ενσωματωμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν. Είναι κρίσιμο να διατηρήσουμε ενεργές αυτές τις προδιαθέσεις σε ένα μέλλον στο οποίο ο ισχυρός που θα επιβιώνει θα είναι αυτός που θα μπορεί να εκτελεί ρομποτικά -με τον τρόπο των μηχανών- πολύωρη υπερεξειδικευμένη εργασία επαναληπτικής φύσης, με στόχο τη βελτίωση του όγδοου δεκαδικού ψηφίου ενός οικονομικού προϋπολογισμού». 

Μπορεί, λοιπόν, στην πραγματικότητα να μην έχουμε επιλογές ή διλήμματα. Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ο homo sapiens θα είναι ένα πλάσμα με ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση ή ένα μη ανθρώπινο πλάσμα. 

The post Πώς θα μοιάζει ο άνθρωπος του μέλλοντος appeared first on 2045.gr.

Αν με κάποιο μαγικό τρόπο ένας homo sapiens του 12.000 π.Χ. μεταφερόταν στο νησί των Κυκλώπων την εποχή που αποβιβάζονταν σ’ αυτό ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του (το 1200 περίπου π.Χ.), δεν θα εντυπωσιαζόταν τόσο από τους φοβερούς μονόφθαλμους γίγαντες -στη δική του εποχή ζούσαν πολλά τεράστια και τερατόμορφα πλάσματα- όσο από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Όπως ενημερωνόμαστε από την Ι’ ραψωδία της Οδύσσειας, ο Πολύφημος και οι συντοπίτες του, όταν δεν καταβρόχθιζαν τους άτυχους θνητούς που ξεβράζονταν στο νησί τους, καταπιάνονταν με την κτηνοτροφία. Εξέτρεφαν αμνοερίφια για το κρέας τους αλλά και για το γάλα, το οποίο απολάμβαναν καθημερινά ή το χρησιμοποιούσαν για να φτιάξουν τυρί και γιαούρτι. 

Αυτό το τελευταίο ειδικά, θα του φαινόταν πολύ παράξενο. Οι άνθρωποι του 12.000 π.Χ, αντίθετα με τους Κύκλωπες και τους ανθρώπους των Μυκηναϊκών χρόνων, είχαν δυσανεξία στη λακτόζη. Ο οργανισμός τους δεν μπορούσε να μεταβολίσει το γάλα μετά την ηλικία του θηλασμού. 

Όσο τραβηγμένη κι αν είναι η αφήγηση που προηγήθηκε, το παράδειγμα της ανοχής στη λακτόζη αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα των επιστημόνων που υποστηρίζουν ότι ο homo sapiens είναι ένα είδος που εξελίσσεται διαρκώς και ποικιλοτρόπως – σωματικά, γονιδιακά και πνευματικά. Σε σχέση, μάλιστα, με τη μέρα που πρωτοπερπάτησε στον πλανήτη μας με τα δυο του πόδια, πριν από 150.000 χρόνια, ο ρυθμός της εξέλιξής του επιταχύνθηκε θεαματικά τις τελευταίες χιλιετίες. Ο σύγχρονος άνθρωπος, αφού αρχικά προσαρμόστηκε στις συνθήκες που τον περιέβαλλαν και στις εκάστοτε μεταβολές τους, άρχισε να διαμορφώνει ο ίδιος το περιβάλλον, ανάλογα με τις δικές του ανάγκες. Παραδόξως, οι νέες αυτές συνθήκες τον υποχρέωσαν να εξελιχθεί ακόμα ταχύτερα και με πιο περίπλοκους τρόπους. 

Ανθεκτικότεροι, παχύτεροι και (κυριολεκτικά) κουλ

Η επανάσταση του γάλακτος είναι ένα καλό παράδειγμα αυτής της προσαρμογής στον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στις μέρες μας, το 90% των Ευρωπαίων μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα. Το ποσοστό αυτό είναι τόσο μεγάλο, ώστε η δυσανεξία στη λακτόζη να αντιμετωπίζεται σαν πάθηση στον δυτικό κόσμο. Στην Ασία, όμως, και στο μεγαλύτερο τμήμα της Αφρικής, ισχύει το ακριβώς αντίθετο: μόλις το 5% του πληθυσμού μπορεί να καταναλώσει ζωικό γάλα χωρίς να αντιμετωπίσει σοβαρά γαστρεντερικά προβλήματα. Συνολικά, το ποσοστό του πληθυσμού της Γης που εμφανίζει ανοχή στη λακτόζη είναι το 35% – εμείς οι Ευρωπαίοι, χοντρικά, και όσοι κατάγονται ευθέως από εμάς. Είναι μια ικανότητα που τη χρωστάμε στους homo sapiens που κατοικούσαν στην περιοχή της σημερινής Ουγγαρίας το 6000 π.Χ. Αυτοί κατάφεραν να γίνουν οι πρώτοι ανθρώπινοι οργανισμοί που συνέχισαν να παράγουν λακτάση μετά τη βρεφική και παιδική ηλικία (η λακτάση είναι το ένζυμο που διευκολύνει τον μεταβολισμό της λακτόζης). Πώς τα κατάφεραν; 

Οι ιστορικοί και οι ανθρωπολόγοι έχουν εκτιμήσει ότι η κτηνοτροφία έγινε κοινή πρακτική στο ανθρώπινο είδος μετά το 10.000 π.Χ. Στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη οι άνθρωποι συντηρούσαν ως κατοικίδια βοοειδή από το 8.000 π.Χ. και με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, η ανάπτυξη της ανοχής στη λακτόζη αποτέλεσε για εκείνους καθοριστικό εξελικτικό πλεονέκτημα. Το αγελαδινό γάλα περιέχει πολύτιμη βιταμίνη D (δυσεύρετη στην προϊστορική Ευρώπη με το βαρύ κλίμα και την ελάχιστη ηλιοφάνεια) και επιπλέον μπορεί να σε κρατήσει ζωντανό τις περιόδους που οι σοδειές καταστρέφονται και το κυνήγι σπανίζει. Η φυσική επιλογή ευνόησε, λοιπόν, όσους προγόνους μας ανέπτυξαν την ικανότητα να πίνουν γάλα. Αυτοί κατάφεραν να επιβιώσουν από λιμούς και δηλητηριάσεις του υδροφόρου ορίζοντα και μετέδωσαν γονιδιακά στους απογόνους τους τη συγκεκριμένη πολύτιμη ικανότητα. 

Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς η σύγχρονη ζωή επιταχύνει την εξέλιξη του είδους μας είναι η μέση θερμοκρασία του σώματός μας. Σήμερα όλοι ξέρουμε ότι ο πυρετός αρχίζει όταν το θερμόμετρο δείξει παραπάνω από τους 36,6°C, ενώ δύο μόλις αιώνες νωρίτερα, οι 37°C ήταν η κοινώς αποδεκτή φυσιολογική μέση θερμοκρασία. Σύμφωνα με την Τζούλι Πάρσονετ του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, αυτή η διαφορά οφείλεται στο γεγονός ότι σήμερα καταπολεμούμε νωρίς και αποτελεσματικά λοιμώξεις που τον 19ο αιώνα θέριζαν τους κατοίκους των πόλεων, προκαλώντας τους χρόνιες φλεγμονές, οι οποίες με τη σειρά τους είχαν ως παρενέργεια την αύξηση του μεταβολικού ρυθμού και -κατά συνέπεια- του πυρετού. Βεβαίως, το ότι είμαστε πιο δροσεροί από τους homo sapiens της πρώτης βιομηχανικής εποχής δεν είναι απαραίτητα θετικό: ο δικός μας οργανισμός χρειάζεται κατά μέσο όρο 150 θερμίδες λιγότερες ημερησίως για να εξυπηρετήσει τις μεταβολικές του ανάγκες, αλλά εμείς δεν τρώμε λιγότερο από τους προγόνους μας – το αντίθετο μάλιστα. Η δρ. Πάρσονετ και οι συνάδελφοί της εκτιμούν ότι  οι σημερινοί άνθρωποι θα καταγραφούμε στο χρονολόγιο του homo sapiens ως οι παχύτεροι εκπρόσωποι του είδους μας. 

Σημαντικές μεταλλάξεις λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής έχουν καταγραφεί τόσο στο ανοσοποιητικό μας σύστημα όσο και στη δόμηση των οστών μας. Όπως συνόψισε ο Μαρκ Τόμας, επικεφαλής της σχετικής έρευνας του London University College (2010), οι άνθρωποι που κάποτε εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και συνωστίστηκαν σε μικρούς χώρους με άθλιες συνθήκες υγιεινής, αποτελώντας το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι πρώτες μεγαλουπόλεις του κόσμου μας, χρειάστηκε να αναπτύξουν άμεσα άμυνες απέναντι σε επιδημικές ασθένειες που δεν υπήρχαν μόλις μία ή δύο γενεές πριν από τη δική τους. 

«Σήμερα έχουμε πλέον αποδείξει ότι υπάρχει στατιστική συνάφεια μεταξύ των πληθυσμών με μεγάλο ιστορικό αστικοποίησης και της γενετικής προσαρμογής τους για την καταπολέμηση της φυματίωσης», σημειώνει χαρακτηριστικά ο δρ. Τόμας, εξηγώντας ότι «όσο οι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν νομαδικά και σε μικρές ομάδες, ήταν εκτεθειμένοι σε άλλου τύπου μολυσματικές ασθένειες, πιο οπορτουνιστικές και χρόνιες. Η μόνιμη εγκατάστασή τους σε μεγάλες αστικές περιοχές δημιούργησε νέες συνήθειες αλλά και νέες λοιμώδεις ασθένειες, στις οποίες έπρεπε να προσαρμοστούν. Η αντίσταση στις παθογένειες είναι σε μεγάλο βαθμό γενετική υπόθεση, οπότε είμαστε βέβαιοι ότι και σ’ αυτήν την περίπτωση η φυσική επιλογή έπαιξε τον ρόλο της». 

Σε σύγκριση με όλους τους προηγούμενους ανθρώπους, ο σκελετός μας είναι πιο αδύναμος και πιο ελαφρύς. Τα κόκαλά μας άρχισαν να φθίνουν πριν από περίπου 12.000 χρόνια, όταν από κυνηγοί και συλλέκτες μετατραπήκαμε σε κτηνοτρόφους και καλλιεργητές. Η νέα αυτή συνθήκη άλλαξε δραματικά τη διατροφή αλλά και την καθημερινή μας δραστηριότητα και -όπως εκτίμησε σε έρευνά της το 2014 η ανθρωπολόγος Χαμπίμπα Κιρχίρ– η τάση θα συνεχιστεί και η σκελετική μας δομή θα γίνεται όλο και λιγότερο ισχυρή, όλο και λιγότερο συμπαγής. «Εδώ και 50-100 χρόνια κινούμαστε ελάχιστα, έχουμε γίνει επικίνδυνα νωθροί στην καθημερινότητά μας», σημειώνει επεξηγηματικά η Κολίν Σο, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Κέμπριτζ. «Το σώμα μας δεν εξελίχθηκε σε βάθος τόσων χιλιετιών για να κάθεται πίσω από ένα γραφείο ή στο τιμόνι ενός αυτοκινήτου. Γενετικά έχουμε τη δυνατότητα να είμαστε τόσοι δυνατοί όσο οι ουρακοτάγκοι αλλά δεν είμαστε, γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα οστά μας στο όριο των δυνατοτήτων τους». 

Οι επιστήμονες δεν αποκλείουν την πιθανότητα κάποια στιγμή, στο μακρινό μέλλον, το ανθρώπινο είδος να ανακτήσει τη σκελετική και μυική του δύναμη. Η κυρίαρχη υπόθεση, όμως, είναι ότι στο εξής η εξέλιξή μας θα είναι όλο και περισσότερο καθοριζόμενη από την τεχνολογική πρόοδο και τις ανακαλύψεις της γενετικής. Θεωρείται δεδομένο, μάλιστα, ότι χάρη στην τεχνολογία και τη γενετική [ή εξαιτίας τους], η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την ταχύτητα του φυσικού evolution. Όταν πλέον αυτό συμβεί, τίποτα δεν θα μπορεί να θεωρηθεί δεδομένο για το γονιδιακό μας μέλλον.

Η ατέρμονη μοναξιά του homo sapiens 

Μελετώντας τα απολιθώματα που έχουν έρθει στο φως μέχρι σήμερα, οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι το πρώτο μέλος της οικογένειας των ανθρωπίδων εμφανίστηκε πριν από περίπου επτά εκατομμύρια χρόνια και ήταν ο μικρόσωμος και τριχωτός Σαχελάνθρωπος του Τσαντ (Sahelanthropus Tchandensis). Έκτοτε έχουν περπατήσει στη Γη εννιά τουλάχιστον είδη ανθρώπων. Κάθε ένα από αυτά τα είδη εξελίχθηκε όταν ένας μικρός αριθμός ανθρωπίδων βρισκόταν για κάποιον λόγο αποκλεισμένος από τον γενικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, στα οποία υποχρεώθηκε να προσαρμοστεί προκειμένου να επιβιώσει. Σε βάθος πολλών γενεών η απομονωμένη φυλή ακολουθούσε τη δική της γονιδιακή διαδρομή, στο τέλος της οποίας τα μέλη της δεν μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν με τον μητρικό πληθυσμό. 

Το δικό μας είδος, ο homo sapiens, εμφανίστηκε γύρω στο 195.000 π.Χ στην περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας. Κάποιοι επιστήμονες θεωρούν ότι ήταν απευθείας απόγονος του Homo Erectus, κάποιοι άλλοι προτιμούν τη θεωρία ότι καταγόμαστε από ένα ενδιάμεσο είδος, όπως ο Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo Heidelbergensis). Απ’ όπου κι αν προερχόταν, υπολογίζεται ότι πριν από 70.000 ή 60.000 χρόνια ο Homo Sapiens εγκατέλειψε την Αφρική και αφού επιβίωσε από την τελευταία εποχή των παγετώνων, εξαπλώθηκε σε όλες τις ηπείρους του πλανήτη εκτός από την Ανταρκτική. Στο πέρασμά του από την Ευρασία συναντήθηκε με τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ (Homo Neanderthalensis), με τον οποίο διασταυρώθηκε γενετικά (αυτός είναι ο λόγος που όλοι έχουμε λίγο DNA Νεάντερταλ μέσα μας) και στη συνέχεια τον αφάνισε. Η εξόντωση των Νεάντερταλ μπορεί να ήταν μια τυπική γενοκτονία στο πλαίσιο του ανταγωνισμού για την επικράτηση του ισχυρότερου ή ένα ακόμα αμείλικτο χτύπημα της φυσικής επιλογής. Με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, πάντως, τα γονίδια του Homo Sapiens αποδείχθηκαν ισχυρότερα και ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε να μείνει μόνος του στον πλανήτη. Χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς άλλα ανθρώπινα είδη για να αναμείξει τα γονίδιά του. 

Η προσαρμογή του Homo Sapiens στα διαφορετικά περιβάλλοντα και μικροκλίματα της Γης, σε συνδυασμό με αρκετές ακόμα εξελικτικές πιέσεις, οδήγησαν στη διαμόρφωση των φυλών όπως τις ξέρουμε σήμερα (λευκοί, μαύροι κλπ). Οι παλαιοντολόγοι εκτιμούν ότι ήδη από το 10.000 π.Χ. άρχισε να αναπτύσσεται επικοινωνία μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν σε διαφορετικές ζώνες, με αποτέλεσμα οι φυλές αυτές να μην εξελιχθούν σε διαφορετικά είδη ανθρώπων. 

Η τελική επικράτηση και η μονοκρατορία του Homo Sapiens έχει οδηγήσει κάποιους επιστήμονες στο συμπέρασμα ότι ως είδος έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξής μας. Πολύ απλά: δεν μπορούμε να επιμιχθούμε με κανέναν, έχουμε ήδη υπερκεράσει τις περισσότερες φυσικές εξελικτικές πιέσεις (τα μωρά των ανθρώπων επιβιώνουν σε συντριπτικά ποσοστά, ακόμα κι αν είναι ασθενή ή ανάπηρα), έχουμε από πολλές απόψεις νικήσει τη φυσική επιλογή, κανείς δεν μπορεί να μας ανταγωνιστεί, συνεπώς κανείς δεν πρόκειται να μας διαδεχτεί. 

Ο διάσημος παλαιοντολόγος Στίβεν Γκουλντ (Stephen Jay Gould) συνόψισε εμφατικά τη θεωρία του τέλους της εξέλιξης πριν από περίπου 20 χρόνια: «Δεν έχει υπάρξει καμία βιολογική αλλαγή στους ανθρώπους εδώ και 40.000 ή 50.000 χρόνια. Το στοιχείο αυτό μας δείχνει ότι η εξέλιξη του είδους μας έχει επιβραδυνθεί ή έχει ήδη σταματήσει οριστικά». Το 2013, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο (ο φυσιοδίφης που δανείζει τη διάσημη φωνή του στα ντοκιμαντέρ του BBC κι εσχάτως του Netflix) εκτίμησε σε συνέντευξή του ότι «είμαστε το μόνο είδος που με τη θέλησή μας διακόψαμε τη φυσική επιλογή. Το καταφέραμε όταν διασφαλίσαμε ότι το 90-95% των νεογέννητων παιδιών μας θα επιζήσουν». Κατά τη δική του άποψη, βέβαια, «η κατάργηση της φυσικής επιλογής δεν είναι είναι ούτε τόσο σημαντική ούτε τόσο καταθλιπτική όσο ακούγεται».

“Η εξέλιξή μας θα συνεχιστεί, αλλά στο εξής θα είναι πολιτισμική, θα κληρονομούμε γνώσεις και δεξιότητες”.  

Ντέιβιντ Ατένμπορο

Τεχνητή επιλογή, μεταφυσικά διλήμματα

Οι διατυπώσεις του Γκουλντ και του Ατένμπορο έχουν de facto ακυρωθεί από την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια. Όπως έχει αποδειχθεί, η φυσική επιλογή δεν σταματά στην επιβίωση ενός νεογέννητου, ενώ και η περίφημη «πολιτισμική εξέλιξη» του Ατένμπορο δεν αποκλείει το γονιδιακό evolution. Αντίθετα, όπως σημείωσε σε έκθεσή του ο Άλαν Τέμπλετον (Alan R. Templeton): «Όλοι οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και ο άνθρωπος δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολιτισμικές κατακτήσεις καθορίζουν το περιβάλλον του ανθρώπου, κατά συνέπεια η πολιτισμική του εξέλιξη οδηγεί και έχει ήδη οδηγήσει σε προσαρμοστικό evolution».

Η επανάσταση του γάλακτος που αναφέρθηκε νωρίτερα, όπως και η ανθεκτικότητα σε σύγχρονους ιούς είναι παραδείγματα αυτής της προσαρμοστικής εξέλιξης. Σε έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2007, ο Χένρι Χάρπεντινγκ (Henry C. Harpending) και ο Τζον Χοκς (John Hawks), σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια της Γιούτα και του Ουισκόνσιν, σημείωσαν ότι τουλάχιστον το 7% του ανθρώπινου γονιδιώματος έχει υποστεί μεταλλάξεις τα τελευταία 5.000 χρόνια. Πολλές απ’ αυτές τις γονιδιακές αλλαγές προέκυψαν από την ανάγκη της προσαρμογής του στο φυσικό, αλλά και στο τεχνητό -το διαμορφωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο- περιβάλλον. 

Σε άλλη μελέτη, του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καταγράφονται πρόσφατες αλλαγές σε περισσότερες από 300 περιοχές του ανθρώπινου γονιδιώματος, οι οποίες σχετίζονται με τη βελτίωση των πιθανοτήτων για επιβίωση και αναπαραγωγή. Τα παραδείγματα που αναφέρονται συμπεριλαμβάνουν την αυξημένη αντοχή του δέρματος των σύγχρονων ανθρώπων στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία, τη γονιδιακή ανθεκτικότητα σε ασθένειες όπως η ελονοσία που εντοπίστηκαν σε κάποιες φυλές της Αφρικής, την προσαρμογή των πνευμόνων όσων ζουν στα υψίπεδα των Άνδεων στη συνθήκη του λιγοστού οξυγόνου, αλλά και την εμφάνιση του λευκότερου δέρματος και των γαλάζιων ματιών στους κατοίκους της Βόρειας Ευρώπης. Εντελώς κόντρα στην επιφανειακή κοινή αντίληψη, οι ερευνητικές ομάδες των Χάρπεντινγκ και Χοκ κατέληξαν ότι τα τελευταία 10.000 χρόνια οι άνθρωποι έχουν εξελιχθεί 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη χρονική περίοδο, ακόμα και σε σύγκριση με την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι ανθρωπίδες διαχωρίστηκαν ως είδος από τους προγόνους των σύγχρονων χιμπατζήδων. 

Και ο ρυθμός αυτός της εξέλιξής μας επιταχύνεται όλο και περισσότερο, αφού τα δεδομένα γύρω μας αλλάζουν όλο και πιο γρήγορα. Ο 20ος αιώνας από μόνος του ευθύνεται για κάποιες από τις συγκλονιστικότερες αλλαγές στις συνθήκες ζωής του ανθρώπινου είδους. Η εξέλιξη των συγκοινωνιών και η παγκοσμιοποίηση πρακτικά κατήργησαν την απομόνωση των εθνοτικών και φυλετικών ομάδων. Η γονιδιακή μας δεξαμενή είναι πλέον μια μεγάλη πισίνα στην οποία κολυμπάνε κώδικες DNA που κάποτε διαμορφώνονταν μονομερώς, σε απομονωμένες και αποκλεισμένες κοινότητες.

“Αυτή η πρωτοφανής κινητικότητα της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει σε μια πρωτοφανή ομογενοποίηση του είδους μας” 

Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι οι φυσικοί θηρευτές και η απολυταρχία της φυσικής επιλογής δεν διαμορφώνουν πλέον τους κανόνες της επιβίωσής μας, δημιουργεί μία ακόμα νέα συνθήκη: άνθρωποι οι οποίοι κάποτε δεν θα κατάφερναν να επιζήσουν μετά τη γέννα, σήμερα φτάνουν με επιτυχία στην αναπαραγωγική ηλικία και κληροδοτούν τα άλλοτε καταδικασμένα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά. Όπως το έθεσε ο Στιβ Τζόουνς (Steve Jones), ερευνητής του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, σε ομιλία του το 2002: «Τα πράγματα έχουν σταματήσει να εξελίσσονται προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο για το είδος μας. Αν θέλετε να μάθετε τι είναι η ουτοπία, ρίξτε μια ματιά γύρω σας – αυτό είναι». 

Στην εξελικτική ουτοπία που ζούμε, στα περισσότερα μέρη του κόσμου σχεδόν όλοι έχουν την ευκαιρία να επιβιώσουν και να δημιουργήσουν απογόνους – οι δυνατοί και οι προνομιούχοι, οι αδύναμοι και φτωχοί έχουν περίπου τις ίδιες πιθανότητες για αναπαραγωγή. Τα γενετικά πλεονεκτήματα θα βοηθήσουν, φυσικά, κάποιους να ζήσουν καλύτερα ή να διαπρέψουν, αλλά τελικά η πολιτιστική κληρονομιά του καθενός και όχι η γονιδιακή είναι αυτή που θα επηρεάσει καθοριστικότερα την τροχιά της ζωής του. 

Αυτή η σκέψη μπορεί ίσως να περιγράψει με μια οξύμωρη ποιητική ακρίβεια την εξέλιξη της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: το evolution θα συνεχιστεί, αλλά πιθανότατα ως μία πρωτίστως μιμητική και όχι γενετική διαδικασία. Οι αλλαγές δεν θα είναι τόσο ορατές πάνω μας, αφού δεν θα αφορούν το σκελετικό ή το μυϊκό μας σύστημα, αλλά θα καθορίζουν τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας και θα διαμορφώσουν της παραμέτρους για τη νέα Φυσική Επιλογή, η οποία δεν θα είναι πλέον φυσική, αλλά τεχνητή και κατευθυνόμενη. Στο κάτω-κάτω, ο άνθρωπος έχει ήδη τολμήσει (και καταφέρει) να αλλάξει ή να επαναπρογραμματίσει την εξέλιξη αναρίθμητων φυτών και ζώων γύρω του. Γιατί να μην κατευθύνει και τη δική του εξέλιξη, ειδικά τώρα που είναι σε θέση να το κάνει συνειδητά και πολύ πιο σύντομα και πιο στοχευμένα από τη Φύση; 

Ήδη στο πεδίο της μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι γενετιστές έχουν αποκωδικοποιήσει χρωμοσωμικά συγκεκριμένες διαταραχές αλλά και ολόκληρα μοτίβα προδιάθεσης σε τομείς όπως η σεξουαλικότητα και η ανταγωνιστικότητα. Κάποια απ’ αυτά τα γονίδια είναι κληρονομήσιμα – σε λίγο, ένας τυπικός προγεννητικός έλεγχος θα μπορεί να τα εντοπίσει και μια τυπική φαρμακευτική αγωγή να αναστείλει τη δράση τους ή έστω να ελαχιστοποιήσει την ικανότητά τους. Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι κάτι πιο παρεμβατικό: αργά ή γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο να αφαιρούμε ή να αντικαθιστούμε συγκεκριμένα γονίδια από το γονιδίωμα ή να διαμορφώνουμε ολόκληρα γονιδιώματα. 

Αυτό, βέβαια, είναι ένα τεράστιο βήμα. Όχι μόνο επιστημονικό αλλά και υπαρξιακό. Αν το επιχειρήσουμε, ρισκάρουμε να διανύσουμε ως είδος την απόσταση που χωρίζει την εξελικτική ουτοπία από τη δυστοπία. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο βρισκόμαστε όμως: τα διλήμματα που θέτουν οι γενετιστές μάς έχουν οδηγήσει στο κατώφλι της ευγονικής. Το αν θα το διασχίσουμε είναι -ευτυχώς ή δυστυχώς- στη δική μας ευχέρεια. 

The post Εξελίσσεται ακόμα το ανθρώπινο είδος; appeared first on 2045.gr.

Η Κατερίνα τις νύχτες πριν κοιμηθεί χαζεύει στο κινητό της. Διαβάζει σχόλια στο Facebook ξαπλωμένη στο κρεβάτι της. Ποτέ δεν σχολιάζει κάτι η ίδια, πολύ σπάνια πατάει το link που οδηγεί στο προτεινόμενο θέμα. Πηγαίνει κατευθείαν στο τέλος κάθε δημοσίευσης, επιλέγει «όλα τα σχόλια» και βυθίζεται στην αλλοπρόσαλλη θάλασσα που δημιουργούν κάτω από κάθε ανάρτηση οι  απόψεις εκατοντάδων αγνώστων σε εκείνη ανθρώπων μέχρι να νυστάξει. 

Τα πρωινά πηγαίνει στη δουλειά της και σχεδόν καθημερινά μιλάει στο τηλέφωνο με τη μητέρα της, αλλά αισθάνεται ότι αυτή η νυχτερινή ενασχόληση -η ανάγνωση των σχολίων στο Facebook- είναι ό,τι πιο κοντινό σε ανθρώπινη επαφή ή κοινωνική συναναστροφή υπάρχει στη ζωή της. Τα σχόλια είναι η παρέα της. Διαβάζει τις γνώμες των άλλων όπως θα άκουγε στο τηλέφωνο τις φίλες της και αντιδρά στα γραφόμενα -χαμογελά ή εκνευρίζεται- όπως θα έκανε σε ένα οικογενειακό τραπέζι ή σε ένα πρώτο ραντεβού με κάποιον υποψήφιο εραστή. 

Πολλές φορές θυμώνει με τον εαυτό της που έχει φτάσει σ’ αυτό το σημείο. Η σκέψη ότι μπορεί να είναι η μόνη που νιώθει τόσο μόνη ώστε να κρέμεται από τα χαζοσχόλια, την καταθλίβει. Δεν είναι η μόνη, όμως. Η ανάγνωση των σχολίων στα σόσιαλ μίντια είναι δημοφιλέστατη πρακτική μεταξύ των χρηστών και αντιμετωπίζεται εδώ και καιρό ως δυναμική τάση, απόλυτα μετρήσιμη και εμπορικά αξιοποιήσιμη από τους digital publishers και τα διαφημιστικά γραφεία. Η Κατερίνα, όμως, δεν το γνωρίζει. 

Σχεδόν κάθε νύχτα, λίγο πριν ενεργοποιήσει το ξυπνητήρι του κινητού της για να την ξυπνήσει το επόμενο πρωί, φαντάζεται ότι βγαίνει από το σώμα της και παρατηρεί τον εαυτό της από ψηλά. Βλέπει το κρεβάτι της σαν μια μοναχική σχεδία στη μέση ενός σκοτεινού, τρικυμισμένου ωκεανού. Εκείνη είναι γαντζωμένη στο κρεβάτι-σχεδία και το κινητό της αναβοσβήνει σαν το φωτάκι στο σωσίβιο ενός ναυαγού – μια χλωμή λάμψη που σύντομα θα την καταπιεί η απεραντοσύνη της νύχτας. Καταλαβαίνει ότι πρόκειται για μια φανταστική σκηνή, για μια προβολή μέσα στο κεφάλι της, αλλά κάθε φορά αυτή η ψευδαισθητική απεικόνιση της απόλυτης μοναξιάς της, την συνθλίβει. Αυτό που και πάλι δεν γνωρίζει, είναι το πόσο στρεβλή είναι αυτή η εικόνα που έχει πλάσει με το μυαλό της. 

Αν η Κατερίνα μπορούσε όντως κάποια νύχτα να βγει από το σώμα της, να αιωρηθεί και να παρατηρήσει την πόλη ή τον κόσμο από ψηλά, θα έβλεπε εκατομμύρια μοναχικά φωτάκια να αναβοσβήνουν. Θα συνειδητοποιούσε ότι η χλωμή λάμψη που εκπέμπεται από το δικό της κρεβάτι είναι το απειροελάχιστο μόριο ενός αργοκίνητου, σιωπηλού, φθοριούχου πλαγκτόν που καλύπτει κάθε νύχτα όλο και μεγαλύτερη επιφάνεια του σκοτεινού αρχιπελάγους που σχηματίζουν τα κράτη του ανεπτυγμένου κόσμου. 

Η μοναξιά είναι μια ασθένεια της εποχής μας. Μια πάθηση με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική και τη σωματική υγεία των ανθρώπων και με έναν ρυθμό εξάπλωσης τόσο γρήγορο, ώστε οι επιστήμονες να εκτιμούν πως μαζί με την κατάθλιψη θα αποτελέσουν τις δύο μεγαλύτερες επιδημίες που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα τον 21ο αιώνα. Ο κορονοϊός, τα λοκντάουν και τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης επιτάχυναν δραματικά αυτόν τον ρυθμό. Ήδη πριν την Covid, η μοναξιά είχε χαρακτηριστεί σε αρκετές χώρες ως σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία. Σήμερα, δύο χρόνια μετά το αρχικό ξέσπασμα της πανδημίας, έχει εξελιχθεί σε υπαρκτή κρίση.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μόνο, οι πρώτοι μήνες των περιορισμών και του αποκλεισμού είχαν ως αποτέλεσμα τον διπλασιασμό του ποσοστού των πολιτών όλων των ηλικιακών ομάδων που υποφέρουν από μοναξιά. Στις νεότερες ηλικίες (13-35), τα νούμερα έχουν τετραπλασιαστεί σε σχέση με την προηγούμενη έρευνα (του 2016). Σύμφωνα με μετριοπαθείς εκτιμήσεις και με δεδομένο ότι κάποια από τα περιοριστικά μέτρα έχουν ήδη επιστρέψει στις χώρες της Ένωσης, αυτές τις μέρες των Χριστουγέννων και των γιορτών, ο ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους θα βιώσει ένα βαθύ, πνιγηρό αίσθημα μοναξιάς. Οι μισοί περίπου απ’ αυτούς θα συνεχίσουν να βουλιάζουν και όταν πλέον τα λαμπάκια θα έχουν σβήσει και τα στολίδια θα έχουν επιστρέψει στις κούτες τους. 

Το χαρτοφυλάκιο της μοναξιάς 

«Στις 12 Φεβρουαρίου του 2021, ο πρωθυπουργός Γιοσιχίντε Σούγκα διόρισε τον Τσετσούσι Σακαμότο ως πρώτο Υπουργό Μοναξιάς της Ιαπωνίας». 

Η φράση θα μπορούσε άνετα να αποτελεί την εισαγωγή ενός ονειρικού διηγήματος της Ογκάουα ή μια off-camera αφήγηση σε κάποιο επεισόδιο του Black Mirror, αλλά δεν ανήκει στη μυθοπλαστική παραγωγή. Είναι απόσπασμα μιας πραγματικής είδησης: Μετά από 11 χρόνια ανεκτής και κάπως καθησυχαστικής στασιμότητας, το ποσοστό των αυτοκτονιών στην Ιαπωνία αυξήθηκε δραματικά τους τελευταίους μήνες του 2020, εξωθώντας την κυβέρνηση της χώρας στη δημιουργία ενός θεσμικού φορέα για την καταπολέμηση της μοναξιάς ως συνθήκη που κάνει τους Ιάπωνες να πηδούν από πεζογέφυρες και να ανοίγουν τις φλέβες τους. 

Αυτό που είχε συμβεί στη χώρα πριν από 11 χρόνια και είχε προκαλέσει 31.600 αυτοκτονίες ήταν η οικονομική κρίση. Αυτό που συνέβη τώρα και οδήγησε 20.919 ανθρώπους στη θλιβερή απόφαση να βάλουν τέλος στη ζωή τους ήταν τα λοκντάουν και οι απαγορεύσεις της κυκλοφορίας. Η επιβεβλημένη λόγω της πανδημίας απομόνωση φαίνεται ότι ξεκλείδωσε το σκοτεινό δωμάτιο όπου είχε καταχωνιαστεί τα τελευταία χρόνια η φετιχιστική σχέση της Ιαπωνίας με τον αναχωρητισμό και την αυτοχειρία. 

Πέρα από το νούμερο αυτό καθαυτό (20.919 αυτοκτονίες, 750 περισσότερες από το 2019), ρίγος στην ιαπωνική κοινωνία προκάλεσε η σημαντική αύξηση του αριθμού των αυτοχείρων γυναικών (6.976) και, κυρίως, των παιδιών: 440 μαθητές του δημοτικού, του γυμνασίου και του λυκείου αυτοκτόνησαν το 2020, οι περισσότεροι μετά το 1980. Σε εθνικό επίπεδο, στην Ιαπωνία αντιστοιχούν 14,9 αυτοκτονίες ανά 100.000 πολίτες, οι περισσότερες μεταξύ των κρατών της G7. 

Ένα ακόμα στοιχείο που σοκάρει είναι ότι η πολυπληθέστερη ομάδα των αυτοχείρων της Ιαπωνίας είναι άνδρες 40 – 50 ετών. Όχι ηλικιωμένοι, δηλαδή, αλλά μεσήλικες που χτυπήθηκαν από την οικονομική κρίση, βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς δουλειά, κλείστηκαν στα σπίτια τους και δεν ξαναβγήκαν ποτέ απ’ αυτά. Υπολογίζεται ότι σήμερα υπάρχουν περίπου 500.000 τέτοιοι σύγχρονοι «ερημίτες» στην ιαπωνική επικράτεια και τουλάχιστον άλλοι τόσοι νεαροί που έχουν επιλέξει να ζουν κλεισμένοι σε μια κρεβατοκάμαρα του πατρικού τους σπιτιού, χωρίς να πηγαίνουν στο σχολείο, χωρίς να εργάζονται και χωρίς να διατηρούν φιλικές σχέσεις ή στοιχειώδεις κοινωνικές επαφές. Η ιαπωνική κοινωνία τους ονομάζει «χικικομόρι» και αποτελούν τον κεντρικό δακτύλιο του κύματος της μοναξιάς που απλώνεται πάνω από τις πόλεις και τις επαρχίες της χώρας του Ανατέλλοντος Ηλίου και του δύοντος, γερασμένου πληθυσμού της. 

Ο Τσετσούσι Σακαμότο, ο πρώτος Ιάπωνας υπουργός μοναξιάς, όταν ανέλαβε το χαρτοφυλάκιό του, δεσμεύτηκε να συνεργαστεί με το υπουργείο Υγείας και τους κοινωνικούς φορείς με στόχο την κατάρτιση μιας εθνικής πολιτικής για την αναχαίτιση του χειμάρρου των αυτοκτονιών. Ανακοίνωσε, επιπλέον, μια παράλληλη συνεργασία με το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης για την ενίσχυση των Τραπεζών Τροφίμων και των συσσιτίων για άστεγους και άνεργους κι έθεσε ως προτεραιότητα τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης στις εργατικές κατοικίες, στις εγκαταστάσεις της πρόνοιας και στους καταυλισμούς που δημιουργήθηκαν μετά τους σεισμούς του 1995 και το τσουνάμι του 2011. Εκεί, ηλικιωμένοι που γλίτωσαν από τις φυσικές καταστροφές, φυτοζωούν, μαραζώνουν και τελικά πεθαίνουν ολομόναχοι κατά χιλιάδες. Και γι’ αυτούς τους μοναχικούς θανάτους έχει επινοήσει έναν όρο η ιαπωνική κουλτούρα: είναι οι «κοντοκούσι» και αντιστοιχούν σχεδόν στο 5% του συνολικού αριθμού των θανάτων που σημειώνονται κάθε χρόνο στη χώρα. 

Οι διακηρύξεις του Σακαμότο αντιμετωπίστηκαν από την πρώτη στιγμή με καχυποψία. Το σχέδιό του χαρακτηρίστηκε ανεπαρκές, οι ιδέες του άνευ πραγματικής ουσίας και οι πρώτες απόπειρες εφαρμογής τους ανέμπνευστες και παρωχημένες. Η αντιπολίτευση αλλά και πολλοί εκπρόσωποι των υφισταμένων δομών της Πρόνοιας στην Ιαπωνία κατηγόρησαν τον υπουργό ότι αντέγραψε αντίστοιχα πλαίσια άλλων χωρών, χωρίς να λάβει υπόψιν του τα πολιτισμικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που καθιστούν την ιαπωνική μοναξιά τόσο ξεχωριστή και -τελικά- τόσο θανάσιμη. Ο Γιουιτσίρο Ταμάκι, ηγέτης του αντιπολιτευτικού Λαϊκού Δημοκρατικού Κόμματος, αντιπρότεινε ένα σχέδιο δράσης που θα ξεκινά με την επαναδιατύπωση του ορισμού της μοναξιάς ως παθολογικής κατάστασης και θα εστιάζει όχι μόνο στα θύματα της ακούσιας, αναγκαστικής απομόνωσης, αλλά και στις πολυπληθείς ομάδες των νεαρών και των μεσηλίκων που επιλέγουν συνειδητά τον μοναχικό και αποκομμένο από την κοινωνία βίο. Κατά τη γνώμη του, η Ιαπωνία όφειλε να έχει κηρύξει τον πόλεμο στη μοναξιά πριν από 30 χρόνια. Τώρα πια κάποιες μάχες έχουν ήδη χαθεί και η ιαπωνική κοινωνία πρέπει να συμβιβαστεί με την ήττα της από τη μοναξιά ως αιτιατό και να αντεπιτεθεί αντιμετωπίζοντάς τη στο εξής ως αίτιο. 

Εν τω μεταξύ, στις αρχές του Οκτώβρη του 2021, στην Ιαπωνία διενεργήθηκαν εθνικές εκλογές. Το κόμμα των φιλελευθέρων παρέμεινε στην κυβέρνηση, αλλά το κυβερνητικό σχήμα άλλαξε δραστικά. Στον πρωθυπουργικό θώκο κάθεται πλέον ο Φούμιο Κισίντα, ενώ το Υπουργείο Μοναξιάς πέρασε στην 61χρονη Σέικο Νόντα, μαζί με έξι ακόμα χαρτοφυλάκια που ορίζουν τη νέα εθνική πολιτική για την καταπολέμηση της υπογεννητικότητας και την αναζωογόνηση του πληθυσμού. Για τους περισσότερους εμπλεκόμενους κοινωνικούς φορείς, η συγκεκριμένη αλλαγή ισοδυναμεί με υποβάθμιση. 

Μία αγρίως μοναχική Δύση 

“Το πρώτο Υπουργείο Μοναξιάς παγκοσμίως ιδρύθηκε στη δική μας ήπειρο -στο Ηνωμένο Βασίλειο συγκεκριμένα- και τον περασμένο Οκτώβριο συμπλήρωσε τρία χρόνια ύπαρξης και, ασαφούς μάλλον, δράσης.” 

Η Τερέζα Μέι είχε προαναγγείλει στις αρχές του 2018 τη δημιουργία ενός κρατικού φορέα στη μνήμη της Τζο Κοξ, της ακτιβίστριας των Εργατικών που δολοφονήθηκε από έναν ακροδεξιό εξτρεμιστή το 2016, τη θερμή περίοδο της προετοιμασίας της Βρετανίας για το δημοψήφισμα του Brexit. Η Κοξ είχε αφιερώσει τη ζωή και την πολιτική της δράση στην καταπολέμηση της μοναξιάς και -σύμφωνα με την έκθεση που δημοσιεύθηκε έναν χρόνο μετά τη δολοφονία της από το ίδρυμα που σήμερα φέρει το όνομά της– οι πολίτες του Ηνωμένου Βασιλείου υποφέρουν πολύ από μοναξιά. Ήδη το 2017, πριν την πανδημία και το σοκ του Brexit, εννιά εκατομμύρια Βρετανοί (το 14% του πληθυσμού της χώρας), δήλωναν ότι συχνά ή και διαρκώς αισθάνονται ολομόναχοι. Η ίδια έκθεση υπολόγιζε ότι αυτή η μοναξιά μεταφραζόταν σε απώλεια 32 δισεκατομμυρίων λιρών ετησίως για τις βρετανικές επιχειρήσεις – οι άνθρωποι που δεν έχουν κοινωνική ζωή δεν ξοδεύουν χρήματα σε ταξίδια, εξόδους για φαγητό ή ψυχαγωγία. 

Τον Οκτώβριο του 2018, λοιπόν, δέκα περίπου μήνες μετά τις αρχικές διακηρύξεις, η Τερέζα Μέι εγκαινίασε το βρετανικό Υπουργείο Μοναξιάς και το ανέθεσε στην Τρέισι Κράουτς, υπουργό των Συντηρητικών και μητέρα με ιστορικό βαριάς και μακροχρόνιας κατάθλιψης. Στην εισαγωγική της ομιλία, η 42χρονη τότε Κράουτς είχε χαρακτηρίσει τη μοναξιά ως μια «θλιβερή παράμετρο της σύγχρονης ζωής» και είχε δεσμευτεί για μια ολιστική προσέγγιση στην αντιμετώπισή της. Τα στοιχεία της έκθεσης Κοξ, άλλωστε, έδειχναν ανάγλυφα ότι στο Ηνωμένο βασίλειο η παθολογική μοναξιά δεν ήταν πρόβλημα μόνο των ηλικιωμένων, αλλά και των φτωχών, των ανέργων, των αναπήρων, των μεταναστών και υπερβολικά πολλών νέων ηλικίας 16-24 ετών. 

Οι Βρετανοί υποδέχτηκαν το υπουργείο με τον ποιητικό τίτλο ως μια ακόμα επικοινωνιακή κίνηση της κυβέρνησης Μέι, η οποία μέχρι τότε είχε κάνει ό,τι περνούσε από το χέρι της για να επιδεινώσει τη θέση των αναξιοπαθούντων και μοναχικών πολιτών της χώρας: είχε προχωρήσει σε σημαντικές περικοπές των κοινωνικών επιδομάτων, είχε κλείσει δημοτικές και κοινοτικές βιβλιοθήκες, κέντρα νεότητας και δημόσιους παιδικούς σταθμούς, είχε σφραγίσει υπνωτήρια αστέγων και σταθμούς παροχής βοήθειας σε ανύπαντρες μητέρες. Επιπλέον, η νέα υπουργός Μοναξιάς είχε ήδη τρία ακόμα χαρτοφυλάκια υπό την επίβλεψή της: ήταν ταυτοχρόνως υπουργός Αθλητισμού, Κοινωνικών Υποθέσεων και Τυχερών Παιγνίων. 

Οι σκεπτικιστές δικαιώθηκαν πανηγυρικά, αφού η Τρέισι Κράουτς όχι μόνο δεν κατάφερε να γίνει «υπουργός Ευτυχίας», όπως είχε ευαγγελιστεί σε μία από τις πρώτες ομιλίες της ως υπουργός Μοναξιάς, αλλά παραιτήθηκε μόλις έναν μήνα αργότερα. Στη θέση της ανέλαβε η Μιμς Ντέιβις, η οποία στην αρχή της θητείας της ανακοίνωσε 126 προγράμματα υποστήριξης για ηλικιωμένους και διάφορες ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, αλλά τον Ιούλιο του 2019 εγκατέλειψε τη θέση, προκειμένου να εργαστεί στο πλευρό του νέου πρωθυπουργού, Μπόρις Τζόνσον. Το βρετανικό υπουργείο Μοναξιάς άλλαξε διεύθυνση για τρίτη φορά μέσα σε δύο χρόνια και πέρασε στην ευθύνη της βαρόνης Νταιάνα Μπαράν. Έκτοτε, και μετά από δύο ανασχηματισμούς της κυβέρνησης Τζόνσον, το χαρτοφυλάκιο της μοναξιάς έχει υποβαθμιστεί σε κάτι σαν υποσημείωση χρεωμένη στο υπερυπουργείο που συμπεριλαμβάνει -εκτός των άλλων- τον πολιτισμό και τα media, ενώ η βαρόνη Μπαράν έχει μεταπηδήσει στο υπουργείο Παιδείας. 

Έστω κι έτσι, στο Ηνωμένο Βασίλειο έγιναν κάποια σημαντικά βήματα. Πέρα από τις τηλεφωνικές γραμμές που προσφέρουν υπηρεσίες ψυχολογικής στήριξης, όσοι υποφέρουν από μοναξιά μπορούν να απευθυνθούν πλέον στους γιατρούς του NHS (είναι το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας), καθώς η κυβέρνηση έχει εγκρίνει συνταγογράφηση μαθημάτων χορού και μουσικής, αλλά και προγραμμάτων άθλησης και θεατρικής αγωγής για την ανακούφισή τους. 

Στις ΗΠΑ, ο νυν επικεφαλής του Σώματος Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας, Βίβεκ Μέρθι είχε χαρακτηρίσει τη μοναξιά ως «υγειονομική επιδημία που εξαπλώνεται» ήδη από το 2017, σε έκθεσή του στο Harvard Business Review, ενώ από το 2010 μια έρευνα σε εθνικό επίπεδο είχε δείξει ότι ο ένας στους τρεις Αμερικανούς πολίτες άνω των 45 υποφέρει από μοναξιά. Στη μελέτη που συνόδευε την έρευνα, συμπεραίνεται ότι η κοινωνική απομόνωση «σχετίζεται με μείωση του προσδόκιμου ζωής ανάλογη με αυτή που επιφέρει το κάπνισμα 15 τσιγάρων ημερησίως».

“H θνησιμότητα μεταξύ των μοναχικών ανθρώπων στις ΗΠΑ είναι 26% μεγαλύτερη απ’ ό,τι στον υπόλοιπο πληθυσμό.”

Στην Ευρώπη, η έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2021, κατέγραψε την καταστροφική επίδραση της πανδημίας στην ψυχική υγεία των πολιτών της Ε.Ε. Οι δείκτες της μοναξιάς διπλασιάστηκαν στον γενικό πληθυσμό της Ένωσης και τετραπλασιάστηκαν στις ηλικίες 18-25. Η Αντιπρόεδρος της Κομισιόν για θέματα Δημοκρατίας και Δημογραφίας, Ντούμπραβκα Σούιτσα, κατά την παρουσίαση των συμπερασμάτων της έκθεσης, παραδέχτηκε ότι η πανδημία έφερε στο προσκήνιο -και επιδείνωσε- προβλήματα που προϋπήρχαν: «Το αίσθημα της μοναξιάς και η κοινωνική απομόνωση υπήρχαν από πριν, αλλά η επίγνωση και η ευαισθησία μας γι’ αυτά ήταν περιορισμένη». Σύμφωνα με την ίδια έκθεση, οι αναφορές στο φαινόμενο της μοναξιάς διπλασιάστηκαν μεσοσταθμικά στα online media των κρατών της Ε.Ε. αλλά η ευαισθητοποίηση σχετικά με το θέμα διαφέρει σημαντικά από κράτος σε κράτος. Κάποιοι ασχολούνται, κάποιοι όχι. 

Η πρώτη μεγάλη έρευνα για τη μοναξιά στις χώρες της Ένωσης είχε διενεργηθεί το 2016 και είχε καταγράψει ότι από τότε, πολύ πριν την πανδημία δηλαδή, το 18% των ενηλίκων Ευρωπαίων (75 εκατομμύρια άνθρωποι) ζούσαν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού. Στην Ελλάδα και στην Ουγγαρία, το 40% των ενηλίκων δήλωνε ότι συναντιέται με φίλους και μέλη της οικογένειας το πολύ μία φορά τον μήνα. Στη ίδια έκθεση, η μοναξιά συνδεόταν με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική και τη σωματική υγεία, αλλά και με κοινωνικό στιγματισμό, ο οποίος οδηγεί ακόμα εντονότερη περιθωριοποίηση των μοναχικών ατόμων.

Ένα από τα καταληκτικά συμπεράσματα της έκθεσης ήταν ότι οι σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες έπρεπε να επαναπροσδιορίσουν την έννοια της μοναξιάς, λαμβάνοντας πλέον υπόψη και τα παθογενή, κλινικά χαρακτηριστικά της. Το ίδιο αίτημα επανέλαβε πρόσφατα και η Επίτροπος Καινοτομίας, Έρευνας, Πολιτισμού, Εκπαίδευσης και Νεολαίας, της Κομισιόν, Μαρίγια Γκαμπριέλ: «Για να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά αυτήν την πρόκληση πρέπει πρώτα να την κατανοήσουμε». 

Μόνοι και αβοήθητοι

Ο ορισμός της ψυχοπαθητικής μοναξιάς είναι από μόνος του ένα πρόβλημα, το πρώτο από τα πολλά βουνά που πρέπει να σκαρφαλώσουμε μέχρι να φτάσουμε στο σημείο να την αντικρίσουμε κατάματα. Όπως εξηγεί χαρακτηριστικά η ψυχολόγος Ζέτα Κωνσταντινίδου, «Δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός για τη μοναξιά. Υπάρχουν πολλές και διαφορετικές προσεγγίσεις, υπάρχουν αναρίθμητες διαβαθμίσεις στον τρόπο με τον οποίο τη βιώνουμε, από την ταπεινή μας καθημερινότητα μέχρι τις πιο σοβαρές ψυχοπαθολογίες, αλλά η αναζήτηση για έναν, μοναδικό και ‘πολυχρηστικό’ ορισμό οδηγεί στο παράδοξο του αυγού και της κότας. Υπάρχουν γύρω μας μοναχικοί άνθρωποι που έχουν αγκαλιάσει τη μοναχικότητά τους και ζουν με αυτήν για χρόνια και δεν είναι απαραίτητο ότι θα εμφανίσουν χαρακτηριστικά που θα παραπέμπουν σε κάποια ψυχοπαθολογία. Υπάρχουν, όμως, και πάρα πολλοί άλλοι που θα βιώσουν σοβαρή κατάθλιψη που σχετίζεται με τη μοναξιά ή θα εμφανίσουν έντονο και μη διαχειρίσιμο άγχος που σχετίζεται με τη μοναξιά, ψυχοσωματικά συμπτώματα ή ακόμα και σοβαρές παθήσεις όπως η σχιζοφρένεια, που επίσης μπορεί να σχετίζονται με το βίωμα της μοναξιάς». 

Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι ότι τη μοναξιά δεν μπορούμε να την εξαλείψουμε. Μπορούμε να την απαλύνουμε ή να την περιορίσουμε, αλλά δεν θα απαλλαγούμε από αυτή, γιατί είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ανθρώπινη ύπαρξη. «Το πρώτο πράγμα που βιώνει ένας άνθρωπος όταν έρχεται στον κόσμο, βγαίνοντας από τη μήτρα της μητέρας του, είναι η μοναξιά», σχολιάζει η κα Κωνσταντινίδου. «Περνάμε τους πρώτους μήνες της ζωής μας μέσα σε ένα πολύ προστατευμένο περιβάλλον και κάποια στιγμή απλώς βρισκόμαστε έξω απ’ αυτό, σε έναν αχανή, άγνωστο χώρο». 

Η ανθρωπότητα, βέβαια, κατάφερε να συνυπάρχει με την εγγενή της μοναξιά για πολλούς αιώνες. Ένα τεράστιο μερίδιο του συλλογικού πολιτισμικού μας κληροδοτήματος γεννήθηκε στις πιο σκοτεινές, μοναχικές μέρες των καλλιτεχνών και των κάθε είδους δημιουργών του παρελθόντος. Σύμφωνα με την ιστορικό των ανθρωπίνων συναισθημάτων, Φέι Μπάουντ Αλμπέρτι, όμως, η ψυχοπαθητική μοναξιά όπως τη βιώνουμε σήμερα, είναι ένα θλιβερό αποκλειστικό προνόμιο της δικής μας, σύγχρονης εποχής. Στο βιβλίο της A Biography of Loneliness: The History of an Emotion», σημειώνει εμφατικά ότι «η μοναξιά δεν είναι ένα ανιστορικό, παγκόσμιο φαινόμενο. Στην πραγματικότητα είναι ένα μοντέρνο συναίσθημα. Πριν το 1800, σπανίως αποτυπώνεται με την έννοια που την κατανοούμε σήμερα. Δεν αναφέρεται καν ως αρνητικό βίωμα, αλλά ως μια περίπλοκη συναισθηματική κατάσταση που διαφέρει ανάλογα με την κοινωνική τάξη, το φύλο, την εθνικότητα και το σύνολο των εμπειριών του υποκειμένου που τη βιώνει».  

Σύμφωνα με την Αλμπέρτι, η θριαμβευτική προέλαση της μοναξιάς ενάντια στη συλλογική μας ψυχική υγεία άρχισε την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, με ορμητήριο τις συνοικίες των εξαθλιωμένων εργατών στις πρώτες μεγαλουπόλεις του πλανήτη. Τα δύο χρόνια της πανδημίας και των λοκντάουν έχουν αναμφίβολα λειτουργήσει σαν επιταχυντής σωματιδίων σ’ αυτήν την ξέφρενη πορεία της. Η μοναξιά έχει κερδίσει πλέον κρίσιμα εδάφη. Το υπογραμμίζουν οι ερευνητές στις εκθέσεις τους, το επιβεβαιώνουν και οι ψυχολόγοι με βάση την εμπειρία των δύο τελευταίων χρόνων. «Σίγουρα έχουμε περισσότερα αιτήματα για ψυχοθεραπεία, αλλά και για βοήθεια γενικότερα, από ανθρώπους που ανήκουν σε κοινωνικά, ψυχικά και οικονομικά ευπαθείς ομάδες», αναφέρει χαρακτηριστικά η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Και αυτό είναι κάτι που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα. Χειροκροτούμε -και δικαιολογημένα- τον αγώνα των γιατρών, αλλά και οι άνθρωποι που ασχολούμαστε με την ψυχική υγεία βρισκόμαστε στην πρώτη γραμμή όλο αυτό το διάστημα κι ερχόμαστε καθημερινά αντιμέτωποι με ένα τσουνάμι προβλημάτων». 

Δυστυχώς, το τσουνάμι έχει πλήξει και τους νεότερους Έλληνες. «Μπορεί να μην έχουν γίνει ακόμα σχετικές μελέτες, αλλά θα πάρω το ρίσκο να πω ότι οι έφηβοι και οι νέοι στη χώρα μας βίωσαν πάρα πολύ δύσκολα συναισθήματα μοναξιάς όλο αυτό το διάστημα», αναφέρει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Η τηλεκπαίδευση και το παρατεταμένο λοκντάουν τους κράτησε για περίπου ενάμιση χρόνο έξω από το βασικό κομμάτι της ζωής τους: το σχολείο, τη σχολική κοινότητα και -τελικά- τον κύκλο των συνομηλίκων τους. Αυτό έχει δημιουργήσει πολλά προβλήματα. Αντιμετωπίζουμε καθημερινά πλέον εφήβους με φοβίες και κρίσεις πανικού και άγχους. Και τα φαινόμενα βίας που βλέπουμε να εκτυλίσσονται σε διάφορα σχολεία της χώρας δεν είναι άσχετα. Η πανδημία και ο εγκλεισμός έβγαλαν στην επιφάνεια πολύ θυμό. Και ο θυμός είναι οργανικά συνδεδεμένος με τη μοναξιά και την κατάθλιψη». 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιαπωνία, στις ΗΠΑ, στην Αυστραλία και σε αρκετά ευρωπαϊκά κράτη, ήδη πριν τον κορονοϊό είχαν ξεκινήσει σημαντικές θεσμικές προσπάθειες για τη αντιμετώπιση της μοναξιάς. Κάποιες, μάλιστα, αγγίζουν τα όρια του κοινωνικού πειραματισμού, όπως οι διαγενεακοί οίκοι φροντίδας στο Τόκιο και το Λονδίνο ή η πολυκατοικία στο Χέλσινμποργκ της Σουηδίας όπου ηλικιωμένοι μοναχικοί πολίτες συνυπάρχουν με νεαρούς πρόσφυγες και αλληλοϋποστηρίζονται στην καθημερινότητά τους. Στην Ελλάδα, όμως, η ψυχική υγεία είναι ένας τομέας που μοιάζει εγκαταλελειμμένος από την πολιτεία. «Μια κουβέντα που δεν έγινε ποτέ μέσα στην πανδημία είναι για το πόσο γυμνή είναι η χώρα στην ψυχική υγεία», καταγγέλλει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Είναι μια απογύμνωση που ξεκίνησε το 2009, με την οικονομική κρίση, και που σήμερα πλέον μας έχει καταστήσει πρακτικά ανοχύρωτους απέναντι σ’ αυτό που αντιμετωπίζουμε. Οι υπάρχουσες δημόσιες δομές για την ψυχική υγεία επαρκούν για να γίνει μια διαγνωστική δουλειά και μετά τίποτα. Δεν προβλέπονται πια ψυχοθεραπευτικές συναντήσεις, πχ. Η επίσημη πολιτεία και το κράτος δεν ασχολούνται με την ψυχική υγεία πέραν αυτής της υποτυπώδους πρωτοβάθμιας φροντίδας. Οι δήμοι αναπτύσσουν κάποιες σημαντικές δράσεις και τρέχουν προγράμματα, αλλά κι αυτά γίνονται χωρίς κεντρικό σχεδιασμό, χωρίς να δημιουργείται τελικά ένα ενιαίο δίκτυο».

Ένας ακόμα τομέας που αποδείχθηκε «λίγος» σ’ αυτό το διάστημα της πανδημίας, ήταν τα media. Τα επίσημα δίκτυα ενημέρωσης. Θεωρητικά, είχαν έναν σημαντικό ρόλο να παίξουν -αυτόν της σωστής πληροφόρησης του κοινού για τον κορονοϊό και την αντιμετώπισή του- αλλά όπως παρατηρεί η κα Κωνσταντινίδου, «Όλο αυτό το διάστημα βομβαρδιζόμαστε διαρκώς με δυσοίωνες προβλέψεις και βλέπουμε καθημερινά στις οθόνες μας έναν κατάλογο θανάτων. Ζούμε μια ζοφερή πληροφόρηση και τα ΜΜΕ μοιάζουν να συναγωνίζονται το ένα το άλλο στη ζοφερότητα». Πέραν του αβάσταχτου ψυχικού βάρους που επιφέρει όλος αυτός ο ζόφος, ενεργοποιεί κι έναν αυτόματο ανθρώπινο μηχανισμό: στο τέλος της μέρας θα επιδιώξουμε να απομακρυνθούμε από τη μαυρίλα. Να αποστασιοποιηθούμε. «Όλος αυτός ο βομβαρδισμός ζοφερότητας μπορεί να οδηγήσει στην αποξένωση ή στην αποκτήνωση», διατυπώνει συνοπτικά η κα Κωνσταντινίδου. 

Ίσως όχι και τόσο μόνοι τελικά 

Η Κατερίνα και μαζί της πολλά εκατομμύρια άνθρωποι στράφηκαν στον ψηφιακό κόσμο γιατί εκεί βρήκαν ένα σωσίβιο, ένα ασφαλές καταφύγιο και παράλληλα, ένα ανεξάντλητο πεδίο επικοινωνίας, ανταλλαγής πληροφοριών και καταγραφής συναισθημάτων. Ειδικά στο διάστημα της πανδημίας, τα καθιερωμένα σόσιαλ μίντια γιγαντώθηκαν και τα καινούρια -όπως πχ το Tik Tok- έκαναν δισεκατομμυριούχους τους δημιουργούς τους μέσα σε λίγες εβδομάδες. Όλοι μας σε κάποιο βαθμό γαντζωθήκαμε στο Netflix και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να μη βουλιάξουμε τις πρώτες δύσκολες μέρες του λοκντάουν. Μπορεί κυριολεκτικά να σώθηκαν ζωές χάρη στο Casa de Papel και στα χαζά memes. 

Σήμερα, όμως, γνωρίζουμε ότι χάθηκαν και ζωές στα σόσιαλ μίντια. Κορίτσια και αγόρια αυτοκτόνησαν επειδή έπεσαν θύματα cyberbullying ή revenge porn. Το μίσος και η τοξικότητα ξεχειλίζουν από τις οθόνες και καταστρέφουν καριέρες, σπιλώνουν συνειδήσεις, τραυματίζουν βάναυσα ψυχισμούς και χαρακτήρες. «Αργά ή γρήγορα θα συνέβαινε», σχολιάζει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Ήταν αναμενόμενο ότι θα μεταφέρουμε στον ψηφιακό κόσμο ό,τι συμβαίνει στον πραγματικό. Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν όταν συνδέονται στο Ίντερνετ. Μεταφέρουν εκεί τη μοναξιά αλλά και την επιθετικότητά τους, την αγάπη και τη συμπόνοια, αλλά και το μίσος τους. Συχνά, μάλιστα, τα μεταφέρουν μεγεθυμένα και πιο έντονα απ’ όσο τα βιώνουν στον πραγματικό κόσμο. Η υπερβολή είναι εύκολο να προκύψει όταν κάποιος σκέφτεται, γράφει, αλλά δεν βρίσκεται εκεί σαν φυσική παρουσία για να υποστεί τις συνέπειες αυτών που γράφει».

Τα σόσιαλ μίντια δεν είναι επαρκές αντίδοτο στη μοναξιά. Και σίγουρα δεν είναι πεδίο ανθρώπινης επαφής τα σχόλια που χαζεύει κάθε βράδυ η Κατερίνα πριν κοιμηθεί. Ευθύνονται για το ένα στα πέντε περιστατικά online παρενόχλησης και ενοχοποιούνται για τα φαινόμενα της συναισθηματικής μόλυνσης και της απανθρωποποίησης στον ψηφιακό κόσμο. Αυτό συνοπτικά σημαίνει ότι τα αρνητικά ή επιθετικά σχόλια προκαλούν τη δημιουργία περισσότερων και ακόμα πιο αρνητικών και επιθετικών σχολίων και οδηγούν τον σχολιαστή να αντιμετωπίζει τους άλλους σχολιαστές όχι σαν ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις, αλλά σαν αόρατους και απροσδιόριστους εχθρούς που πρέπει να φιμωθούν ή -ακόμα χειρότερα- να εξαλειφθούν. 

Το φάρμακο, το εμβόλιο και το μόνο αποτελεσματικό όπλο κατά της μοναξιάς είναι οι ανθρώπινες σχέσεις. «Αυτές είναι το κλειδί για να μην αισθανόμαστε μοναξιά που μας πνίγει», καταλήγει η Ζέτα Κωνσταντινίδου. «Αλλά οι σχέσεις στην εποχή μας δεν είναι εύκολες. Οι περισσότεροι από μας θα βιώσουμε σε κάποιες φάσεις της ζωής μας τις σχέσεις σαν αγωνία. Θα βασανιστούμε για να κάνουμε μια σχέση και μετά θα βασανιστούμε για να τη συντηρήσουμε, να ζήσουμε μέσα σ’ αυτήν». 

Αυτό ίσως και να είναι το αντικλείδι που πρέπει να έχουμε στην τσέπη μας κάθε φορά που αισθανόμαστε ότι η μοναξιά μας κλείνει την πόρτα στα μούτρα και μας αφήνει σε ένα στενό, σκοτεινό δωμάτιο: η γνώση ότι όλοι κάπου – κάπου αισθάνονται μόνοι τους. Όλοι κάποτε δυσκολεύονται να ξεκινήσουν μια σχέση ή να τη διατηρήσουν ή να την τελειώσουν. Κι αν κάποιος δυσκολεύεται περισσότερο ή για μεγαλύτερο διάστημα, το καλύτερο που έχει να κάνει είναι να αναζητήσει τη βοήθεια ενός ειδικού. Στις μέρες μας θα τον βρει εύκολα, ακόμα και μέσα από τα σόσιαλ μίντια.

The post Μοναξιά, η πανδημία πριν και μετά την πανδημία appeared first on 2045.gr.

Όλα τα νούμερα και τα ποσοστά που σχετίζονται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σοκάρουν, γιατί περιγράφουν μια διαφαινόμενη, κοντινή δυστοπία. Κάθε δεκαετία που περνά η ανθρωπότητα γίνεται όλο και λιγότερο γόνιμη και χάνει ένα ποσοστό της δυνατότητάς της για φυσική σύλληψη και αναπαραγωγή. Μέχρι πρόσφατα, οι κοινωνίες αλλά και η ανεπάρκεια και οι ελλιπείς έρευνες της επιστημονικής κοινότητας στον τομέα της γενετικής, επέρριπταν τη βασική ευθύνη για την υπογονιμότητα ενός ζευγαριού στις γυναίκες. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο ανδρικός παράγοντας ευθύνεται σε περίπου ίδιο ποσοστό με τον γυναικείο για την αδυναμία ενός ζευγαριού να τεκνοποιήσει. 

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι μέσα στους επόμενους δώδεκα μήνες, δύο στους δέκα άνδρες θα βρεθούν σε ένα δωμάτιο με ένα κυπελλάκι στο χέρι και θα κληθούν να δώσουν δείγμα του σπέρματός τους. Θα χαμογελάσουν αμήχανα με την vintage πορνογραφία που θα βρουν στη διάθεσή τους στο εξεταστήριο (τα περισσότερα έχουν DVD, κάποια προσφέρουν ακόμα και περιοδικά!), θα αγχωθούν από την αυστηρή οδηγία ότι δεν πρέπει να πέσει ούτε μια σταγόνα έξω από το κυπελλάκι (κυρίως οι πρώτες), θα προσπαθήσουν να αποφύγουν να καθίσουν, να στηριχτούν ή να ακουμπήσουν οπουδήποτε, παρότι το δωμάτιο θα αστράφτει από καθαριότητα και θα μυρίζει αποστείρωση, αλλά στο τέλος θα κάνουν ό,τι χρειαστεί προκειμένου το δείγμα να βρεθεί στο κυπελλάκι. 

Ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ουρολόγος – ανδρολόγος με ειδίκευση σε θέματα υπογονιμότητας, εξηγεί τι περίπου μπορούν να περιμένουν αυτοί οι άνδρες και οι σύντροφοί τους από τη στιγμή που θα πάρουν στα χέρια τους τα αποτελέσματα της εξέτασης του δείγματος – το πρώτο σπερμοδιάγραμμα. 

1. Τι σημαίνει «κακό» σπερμοδιάγραμμα;

Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί τη βασική αξιολόγηση της ποιότητας του ανδρικού σπέρματος. Aποτυπώνει την εικόνα των φυσικών χαρακτηριστικών του, μετρά τους ποσοτικούς και ποιοτικούς του δείκτες, ενώ συμπεριλαμβάνει και κάποιες επιπρόσθετες εξετάσεις, όπως ο μικροβιολογικός έλεγχος και η καταγραφή των βιοχημικών δεικτών του σπέρματος. 

Ένα «μέτριο» ή «κακό» σπερμοδιάγραμμα είναι αυτό στο οποίο κάποιες (ή όλες) οι τιμές των βασικών παραμέτρων στο δείγμα του σπέρματος αποδεικνύονται κατώτερες των τιμών αναφοράς. Συγκεκριμένα, όταν ο όγκος του σπέρματος είναι κάτω από 1,5 ml, η συγκέντρωση σπερματοζωαρίων μικρότερη από τα 15 εκατομμύρια σπερματοζωάρια / ml, ο συνολικός αριθμός των σπερματοζωαρίων μικρότερος των 39 εκατομμυρίων και το ποσοστό κινητικότητάς τους μικρότερο του 32%. Η τιμή αναφοράς για τη μορφολογία των σπερματοζωαρίων είναι το 4% (δεν πρέπει, δηλαδή οι ανώμαλες μορφές να υπερβαίνουν το 96%) και για τη ζωτικότητα το 58%. 

Όταν οι τιμές των παραμέτρων του σπερμοδιαγράμματος βρίσκονται πάνω απ’ αυτά τα όρια, το σπέρμα θεωρείται φυσιολογικό. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι και γόνιμο, ενώ δεν ισχύει αξιωματικά και το αντίστροφο. Ένα σπέρμα του οποίου οι παράμετροι είναι κάτω από τα όρια δεν θεωρείται απαραίτητα μη ικανό να γονιμοποιήσει. 

2. Τι κάνω όταν πάρω στα χέρια μου ένα κακό σπερμοδιάγραμμα; 

Το σπέρμα είναι ένα πολύ ευαίσθητο και ασταθές γενετικό υλικό, το οποίο επηρεάζεται άμεσα από το έντονο στρες, αλλά και από άλλους εποχικούς ή και στιγμιαίους παράγοντες, όπως ο χώρος στον οποίο γίνεται η δειγματοληψία, οι μέρες αποχής που έχουν προηγηθεί, κάποιες σταγόνες που μπορεί να έπεσαν εκτός του συλλέκτη κατά τη λήψη, το πρόσφατο ιστορικό (ένας πυρετός πχ, ακόμα κι ελαφρύς). Και βέβαια, υπάρχει και η μεταβλητότητα του σπέρματος αυτή καθαυτή – οι εποχιακές αυξομειώσεις που συχνά παρατηρούνται στο σπέρμα ενός δότη μεταξύ των λήψεων.

Ένα σπερμοδιάγραμμα, λοιπόν, δεν αποτυπώνει πάντα την πραγματική εικόνα του σπέρματος. Όπως υπογραμμίζει ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ένα δεύτερο σπερμοδιάγραμμα, σε χρονική απόσταση τριών μηνών από το πρώτο, είναι απαραίτητο για ασφαλή διάγνωση, «όπως και η κλινική εξέταση, ο ορμονολογικός και μικροβιολογικός έλεγχος και το υπερηχογράφημα οσχέου». 

3. Ποια είναι τα αίτια της ανδρικής υπογονιμότητας; 

Οι παράγοντες που μπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν ένα πρόβλημα υπογονιμότητας στους άνδρες είναι πολλοί και διαφόρων ειδών. «Οι συνηθέστερες αιτίες», εξηγεί ο δρ. Χάρης Ασβέστης είναι «οι λοιμώξεις στα γεννητικά όργανα, η κρυψορχία και οι κακοήθειες -είτε τοπικά στον όρχι είτε αυτές που μπορεί να αφορούν λεμφώματα, οπότε οι χημειοθεραπείες που ακολουθούν μπορεί να καταστρέψουν το σπερματικό επιθήλιο». 

Υπάρχουν, επίσης, ορμονολογικά αίτια, όπως οι παθήσεις του θυρεοειδούς και της υπόφυσης, αλλά και πρωτοπαθείς βλάβες στους όρχεις, είτε από παρωτίτιδες είτε από κακώσεις. Πολύ συνηθισμένη είναι και η κιρσοκήλη, η διάταση, δηλαδή, των φλεβών του όρχεως, η οποία αν δεν αντιμετωπιστεί σε νεαρή ηλικία επιφέρει βλάβες οι οποίες σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αποκαθίστανται πλήρως. 

Πέρα από τις παθήσεις, τις γενετικές ανωμαλίες, τους τραυματισμούς, τις ασθένειες και τις όποιες παροδικές παθογένειες, το ανθρώπινο σπέρμα επηρεάζεται καθοριστικά και από τον σύγχρονο τρόπο ζωής. «Για την πτώση στους ποιοτικούς δείκτες του σπέρματος ενοχοποιούνται οι χιλιάδες οργανικές ουσίες που μπαίνουν στο σώμα μας είτε μέσω της διατροφής που ακολουθούμε, είτε από τα καλλυντικά και τα είδη καθαρισμού που χρησιμοποιούμε», σημειώνει ο δρ. Ασβέστης.

Επιπλέον, η γονιμότητα επηρεάζεται από την κατανάλωση κάποιων φαρμάκων (για το έλκος, την υπέρταση, την επιληψία και την κατάθλιψη), αλλά και από το αλκοόλ, τα προϊόντα καπνού και τις ναρκωτικές ουσίες. Σοβαρή ζημιά ως και στείρωση προκαλούν οι χημειοθεραπείες και οι ακτινοβολίες στις οποίες υποβάλλονται οι καρκινοπαθείς γι’ αυτό και συνιστάται πριν ξεκινήσει κάποιος μια τέτοια θεραπεία να δώσει σπέρμα το οποίο θα κρυοσυντηρηθεί και θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί μελλοντικά σε κάποια διαδικασία εξωσωματικής γονιμοποίησης. 

4. Η κληρονομικότητα παίζει ρόλο; 

«Κληρονομική υπογονιμότητα δεν υπάρχει», ξεκαθαρίζει ο δρ. Ασβέστης, «με την έννοια ότι αν ένας πατέρας είχε πρόβλημα να τεκνοποιήσει, τότε πιθανότατα δεν θα έκανε παιδιά, οπότε δεν θα είχε απογόνους για να τους κληροδοτήσει το πρόβλημά του». Σημειώνει, όμως, ότι υπάρχουν γονιδιακές παθήσεις, όπως οι μεταλλάξεις, ο οποίες βέβαια δεν είναι κληρονομικές, αλλά κατατάσσονται στις γενετικές παθήσεις. 

Επιπλέον, κάποιες φορές το πρόβλημα δημιουργείται κατά την περίοδο της κύησης, όταν ο άνδρας είναι ακόμα έμβρυο, στη μήτρα της μητέρας του. 

«Για παράδειγμα», αναφέρει ο Χάρης Ασβέστης, «έχουμε καταγράψει σε αγόρια που οι μητέρες τους είχαν πάρει φάρμακα στην εγκυμοσύνη με σκοπό να προλάβουν κάποια επαπειλούμενη αποβολή, μεγαλύτερα ποσοστά κρυψορχίας ή υποσπαδία (ανωμαλία, κατά την οποία η δημιουργία της ουρήθρας του πέους κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι ατελής)». 

5. Θεραπεύεται η ανδρική υπογονιμότητα; 

«Η πρόοδος που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα μας είναι τεράστια», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, «αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει θεραπείες για όλες τις παθήσεις και, δυστυχώς, δεν αποκτούν όλα τα ζευγάρια παιδιά. Για κάποια από τα προβλήματα υπάρχουν ιατρικές θεραπείες που αποδίδουν -η χορήγηση ορμονών ή αντιοξειδωτικών- ενώ η κιρσοκήλη αντιμετωπίζεται χειρουργικά. Επίσης, ένα μέτριας ποιότητας σπέρμα -με χαμηλά ποσοστά κινητικότητας πχ- μπορεί να “ισοφαριστεί” από ένα καλής ποιότητας, γόνιμο ωάριο. Κάποιες αδυναμίες του σπέρματος, δηλαδή, “θεραπεύονται” με φυσικό τρόπο από την πλευρά της γυναίκας, αρκεί βέβαια κι εκείνη να είναι υγιής». 

Ο γιατρός υπογραμμίζει ότι η γονιμότητα της γυναίκας και η συνολική της υγεία στην αναπαραγωγική διαδικασία, εξαρτώνται κατά βάση από την ηλικία της. «Δυστυχώς, όμως, τα ζευγάρια σήμερα αποφασίζουν να κάνουν παιδιά μετά τα 35 κι αυτό επιτείνει το πρόβλημα». 

Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν η πάθηση δεν θεραπευθεί ή αν οι δείκτες του σπέρματος δεν βελτιωθούν στα επίπεδα που θα επιτρέπουν μια φυσιολογική σύλληψη, υπάρχει η λύση της τεχνητής γονιμοποίησης. Ο παράγοντας «μέτριο» ή και και «κακό» σπέρμα παρακάμπτεται με την εξωσωματική, αφού λίγα μόλις σπερματοζωάρια είναι αρκετά για τη γονιμοποίηση των ωαρίων στο εργαστήριο. 

6. Τι συμβαίνει σε περιπτώσεις αζωοσπερμίας; 

Αζωοσπερμία ονομάζεται η απουσία σπερματοζωαρίων από το σπέρμα και διακρίνεται σε αποφρακτική και μη αποφρακτική. Στην αποφρακτική αζωοσπερμία οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια, αλλά αυτά δεν εμφανίζονται στο σπέρμα κατά την εκσπερμάτιση. Στη μη αποφρακτική αζωοσπερμία οι όρχεις δεν παράγουν καθόλου σπερματοζωάρια εξαιτίας κάποιας πρωτοπαθούς βλάβης. Και στις δύο περιπτώσεις, οι γιατροί μπορούν να προχωρήσουν σε λήψη σπερματοζωαρίων απευθείας από τον όρχι, είτε με αναρρόφηση με βελόνα, είτε με μικροχειρουργική βιοψία των όρχεων. 

Οι σύγχρονες χειρουργικές μέθοδοι αυξάνουν την πιθανότητα ανεύρεσης σπερματοζωαρίων και μπορούν να προσφέρουν λύση ακόμα και σε πολύ δύσκολες περιπτώσεις: «Πλέον υπάρχουν μέθοδοι και μικροχειρουργικές λύσεις ακόμα και για άνδρες που μέχρι πρότινος δεν ήταν δυνατό να γονιμοποιήσουν με το δικό τους γενετικό υλικό», επιβεβαιώνει εμφατικά ο Χάρης Ασβέστης. 

7. Μπορώ να κάνω κάτι προληπτικά για να προστατεύσω τη γονιμότητα του σπέρματός μου; 

Το πρώτο που συμβουλεύει ο δρ Ασβέστης είναι η διακοπή του καπνίσματος και η μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ. Και τα δύο επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητα του σπέρματος. «Και αποφυγή της μαριχουάνας – ξέρουμε ότι βλάπτει τη σπερματογένεση, αλλά η βλάβη είναι αναστρέψιμη, όταν σταματήσει η χρήση της μαριχουάνας».

Ως προς τη διατροφή, προτείνει μια καθημερινή δίαιτα «πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια και αμύγδαλα. Και αποφυγή των γαλακτοκομικών με χαμηλά λιπαρά, καθώς και όλων των τροφών με τρανς λιπαρά». 

Καλό είναι οι άνδρες να αποφεύγουν τα στενά παντελόνια, τα στενά εσώρουχα, καθώς και τα πολύ ζεστά μπάνια, το τζακούζι και τη σάουνα. Όπως εξηγεί ο γιατρός, «Το όσχεο έχει την ιδιότητα να αυξάνει την επιφάνειά του και να αποβάλει θερμοκρασία όταν έχει ζέστη και να συρρικνώνεται όταν κάνει κρύο. Μ’ αυτόν τον τρόπο διατηρεί μια θερμοκρασία δύο βαθμούς λιγότερο από τα άλλα όργανα, που είναι ιδανική για να γίνει η σπερματογένεση. Οτιδήποτε ανεβάζει τη θερμοκρασία στην περιοχή του οσχέου πρέπει να αποφεύγεται. Τα στενά ρούχα, το λάπτοπ πάνω στα γόνατα την ώρα που καθόμαστε στον καναπέ, ακόμα και η τοποθέτηση του κινητού στην μπροστινή τσέπη του παντελονιού». 

8. Συνδέεται η ανδρική υπογονιμότητα με τη στυτική δυσλειτουργία; 

Το ότι ένας άνδρας είναι υπογόνιμος δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι αντιμετωπίζει κάποιου είδους σεξουαλική ανικανότητα. Το αντίστροφο, όμως, μπορεί να ισχύει: η στυτική δυσλειτουργία σχετίζεται υπό μια έννοια με την υπογονιμότητα. «Αν ένας άνδρας δεν έχει καλή στύση και δεν καταφέρνει να εισχωρήσει στη σύντροφό του, αυτό αυτομάτως αποτελεί μια αιτία υπογονιμότητας», εξηγεί ο δρ. Ασβέστης.

Στις μέρες μας το ποσοστό των ανδρών που εμφανίζουν μειωμένη σεξουαλική διάθεση, ανικανότητα να διατηρήσουν στύση ή συμπτώματα πρόωρης εκσπερμάτισης είναι υψηλό. Προσεγγίζει το 20% και οφείλεται κυρίως σε ιατρικά αίτια όπως ο διαβήτης, στην κατανάλωση αντικαταθλιπτικών φαρμάκων και στο στρες. 

9. Συνδέεται με άλλες ασθένειες; 

Τα τελευταία χρόνια, έρευνες συσχετίζουν την ανδρική υπογονιμότητα με προβλήματα υγείας και συγκεκριμένες παθήσεις, κάποιες μάλιστα αρκετά σοβαρές. «Οι υπογόνιμοι άνδρες είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν υπέρταση ή σακχαρώδη διαβήτη ή να υποστούν ένα καρδιαγγειακό επεισόδιο», αναλύει ο δρ. Ασβέστης, προσθέτοντας ότι «οι αζωοσπερμικοί έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του όρχεως». 

Η ιατρική συμβουλή για τους αζωοσπερματικούς άνδρες είναι ότι θα πρέπει να εξετάζονται κάθε χρόνο, είτε κλινικά από κάποιον ουρολόγο / ανδρολόγο, είτε με υπέρηχο. Όλοι όσοι έχουν εντοπίσει κάποιο πρόβλημα υπογονιμότητας καλό θα είναι να μπουν σε ένα πρόγραμμα παρακολούθησης για τη συνολική τους υγεία και να το τηρούν συστηματικά. Ένα ετήσιο τσεκ απ είναι αρκετό, αρκεί να γίνεται κάθε χρόνο. 

10. Κάθε πότε πρέπει να κάνει σεξ ένα ζευγάρι που θέλει να τεκνοποιήσει; 

«Η κλασική απάντηση και αυτή που δίνουν οι περισσότεροι γυναικολόγοι είναι κάθε δύο μέρες», εξηγεί ο δρ. Ασβέστης. «Και είναι όντως μια καλή συχνότητα, αφού αν αφαιρέσουμε τις μέρες της έμμηνου ρύσης, αντιστοιχεί σε 12 περίπου φορές τον μήνα. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό είναι απλώς ένα νούμερο που προκύπτει με βάση την εικόνα που έχουμε για σπερματοζωάρια και τις λειτουργίες τους από το μικροσκόπιο». 

Πιο επίκαιρη απάντηση, ίσως, δίνει μια μελέτη που έγινε στις ΗΠΑ και βασίστηκε στη σεξουαλική δραστηριότητα νεαρών ζευγαριών, φοιτητών σε πανεπιστήμια και κολέγια. «Τα ζευγάρια χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Η μία ομάδα πήρε την οδηγία να κάνει σεξ κάθε δύο μέρες, ενώ τα ζευγάρια της δεύτερης ομάδας μπορούσαν να κάνουν σεξ όποτε είχαν όρεξη. Και στις δύο ομάδες υπήρξαν εγκυμοσύνες, αλλά στατιστικά ήταν περισσότερες στη δεύτερη ομάδα».

Μια αποδεκτή εξήγηση για το συγκεκριμένο αποτέλεσμα είναι το άγχος. Ο υπερπρογραμματισμός των συνευρέσεων μπορεί να προκαλέσει στρες στο ζευγάρι και -τελικά- δυσλειτουργίες και στους δύο συντρόφους. Να επηρεάσει την ωορρηξία της γυναίκας πχ ή την ικανότητα ανταπόκρισης του άνδρα ή και συνολικά τη σεξουαλική ζωή του ζευγαριού. 

«Αρκετές φορές, όταν ρωτάμε σχετικά τα υπογόνιμα ζευγάρια, καταγράφουμε χαμηλή συχνότητα επαφών», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, σημειώνοντας ότι αυτό το γεγονός έχει οδηγήσει κάποιους βιολόγους της αναπαραγωγής να αλλάξουν τον συμβατικό ορισμό της υπογονιμότητας για ένα ζευγάρι που προσπαθεί, αλλά δεν μπορεί να αποκτήσει παιδί. «Μέχρι πρόσφατα εκτιμούσαμε ότι ένας χρόνος ελεύθερων επαφών χωρίς σύλληψη είναι δείγμα υπογονιμότητας. Σήμερα θεωρούμε ότι ένα ζευγάρι έχει εξαντλήσει τις φυσικές του δυνατότητες αν έχει κάνει 400 επαφές και δεν έχει προκύψει σύλληψη. Χρησιμοποιούμε ως όριο τον συγκεκριμένο αριθμό επαφών χωρίς χρονικό περιορισμό». 

The post Ανδρική υπογονιμότητα: 10 κρίσιμες ερωτήσεις appeared first on 2045.gr.

Η Επιστημονική Φαντασία έχει κατά καιρούς προφητεύσει εκατοντάδες πιθανούς και απίθανους τρόπους αφανισμού της ανθρωπότητας. Στα περισσότερα σενάρια συμβαίνει κάτι μεγάλο, ένα συγκλονιστικό γεγονός επικών διαστάσεων που κλιμακώνεται αστραπιαία και κορυφώνεται θεαματικά. Στα βιβλία και στο σινεμά η ζωή στη Γη καταστρέφεται από εξωγήινους ή από μετεωρίτες ή από ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα. 

Η Επιστήμη είναι πιο ταπεινή στις αφηγήσεις της, αλλά -δυστυχώς- εξίσου δυσοίωνη: μπορεί όντως να αφανιστούμε κάποτε, αλλά αυτό δεν θα συμβεί με μαξιμαλιστικό τρόπο. Είναι πιο πιθανό το τέλος μας πχ, να επέλθει από κάποιον ιό ή ένα μικροσκοπικό βακτήριο, παρά εξαιτίας μιας μακρινής συμπαντικής απειλής. Εν τω μεταξύ, στον μικρόκοσμο των γενετικών μας αδένων διαμορφώνονται ήδη συνθήκες που ίσως οδηγήσουν σε ένα ακόμα πιο άδοξο φινάλε: οι δείκτες της ανθρώπινης γονιμότητας καταγράφουν παγκοσμίως δραματική πτώση. Η επιστημονική κοινότητα εκτιμά ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμα σε επίπεδα συναγερμού, αλλά για πρώτη φορά εκφράζεται η δυστοπική ανησυχία ότι ίσως κάποια στιγμή το ανθρώπινο είδος απολέσει τη δυνατότητα να αναπαράγεται με φυσικό τρόπο. 

Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, ο παράγοντας που αναδεικνύεται ως καθοριστικός για την επιδείνωση του προβλήματος της γονιμότητας των ζευγαριών, είναι ο ανδρικός. Οι πιο ανησυχητικές παρατηρήσεις σχετίζονται με το σπέρμα, με τους ανδρολόγους να προειδοποιούν πλέον ανοιχτά ότι η ποσότητα που παράγεται σε κάθε εκσπερμάτιση δείχνει να μειώνεται μεσοσταθμικά, ενώ και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματος εκφυλίζονται με ρυθμούς που τρομάζουν. 

Η ερώτηση των 52 εκατομμυρίων (σπερματοζωαρίων)

Στα περισσότερα άρθρα που καταπιάνονται με την ανδρική υπογονιμότητα χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς μια έκθεση που δημοσιεύθηκε πριν από τέσσερα χρόνια από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ σε συνεργασία με την περίφημη Ιατρική Σχολή του νοσοκομείου «Όρος Σινά» της Νέας Υόρκης. 

Τα στοιχεία της συγκεκριμένης έκθεσης είναι σοκαριστικά, αφού δείχνουν ότι η γονιμότητα του ανθρώπινου σπέρματος έχει μειωθεί κατά τουλάχιστον 50% τα τελευταία σαράντα χρόνια. Ταυτοχρόνως, ο όγκος του σπέρματος (η ποσότητα που εκκρίνει ο μέσος άνδρας σε κάθε εκσπερμάτιση) έχει ελαττωθεί κατά σχεδόν 60%.

“Μέσα σε διάστημα μικρότερο των δύο γενεών φτάσαμε να παράγουμε το μισό σπέρμα και τα μισά σπερματοζωάρια απ’ όσα παρήγαγαν οι παππούδες μας.” 

Οι κλινικοί κι εργαστηριακοί γιατροί των δύο ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, για να καταλήξουν στα συμπεράσματά τους, χρησιμοποίησαν τα δεδομένα που είχαν προκύψει από 185 προϋπάρχουσες έρευνες, στις οποίες είχε μελετηθεί το σπέρμα 43.000 περίπου ανδρών. Η συγκριτική και συνθετική μετα-επεξεργασία των δεδομένων έδειξε ότι το 1973 σε κάθε ml σπέρματος κολυμπούσαν 99.000.000 σπερματοζωάρια, ενώ το 2011 ο αριθμός τους είχε μειωθεί στα 47.000.000 και βαίνει συνεχώς μειούμενος μέχρι σήμερα. 

Οι ερευνητές διευκρινίζουν ότι τα συγκεκριμένα στοιχεία αποτυπώνουν περισσότερο την εικόνα που επικρατεί στον δυτικό κόσμο και συγκεκριμένα στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Αυτό, γιατί τα δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί μέχρι το 2017 από τις υπόλοιπες ηπείρους θεωρήθηκαν ανεπαρκή και αναξιόπιστα. Η σημερινή εκτίμηση, ομως, είναι ότι και στον υπόλοιπο πλανήτη συμβαίνει κάτι ανάλογο. Η πτωτική τάση στους δείκτες του σπέρματος είναι παγκόσμιο -πανανθρώπινο- φαινόμενο. 

Το εύλογο και αγωνιώδες (στα όρια του εσχατολογικού) ερώτημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι: Τι θα συμβεί μέσα στα επόμενα 40 χρόνια; Με δεδομένο ότι σε διάστημα τεσσάρων δεκαετιών χάσαμε 52 εκατομμύρια σπερματοζωάρια, πόσο ορατός είναι ο κίνδυνος να δούμε τον αριθμό των σπερματοζωαρίων να εκμηδενίζεται πριν το τέλος του 21ου αιώνα; 

Μερικές αλήθειες για το σπέρμα 

Στο Εργαστήριο Σπερματολογίας του δρ Γεώργιου Λυμπερόπουλου, στους Αμπελόκηπους, επικρατεί πάντα μια τελετουργική ησυχία. Είναι η ησυχία της κρατημένης ανάσας. Οι άνθρωποι που έρχονται εδώ είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία ενήλικοι άνδρες που υποψιάζονται ότι αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα με τη γονιμότητά τους. Δίνουν δείγμα σπέρματος, αφήνουν δύο μέρες να περάσουν και όταν επιστρέφουν, κρατούν την ανάσα τους μέχρι να πάρουν στα χέρια τους τα αποτελέσματα του σπερμοδιαγράμματος ή κάποιας πιο σύνθετης εξέτασης. 

Ο δρ Λυμπερόπουλος τους αντιμετωπίζει με την ενσυναίσθηση που οφείλει να αναπτύξει από νωρίς κάθε επιστήμονας που απασχολείται στον ευαίσθητο και πάρα πολύ επιρρεπή στις ψυχολογικές μεταπτώσεις τομέα της ανθρώπινης αναπαραγωγής. Προσπαθεί να είναι καθησυχαστικός απέναντί τους και το ίδιο κάνει όταν σχολιάζει τα ζοφερά στοιχεία της περίφημης έρευνας για το σπέρμα: μας καθησυχάζει. «Η τάση που καταγράφουμε στο σπέρμα είναι όντως φθίνουσα, αλλά δεν οδηγούμαστε στην καταστροφή. Όχι άμεσα τουλάχιστον». 

Όπως εξηγεί, τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν από το Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ δεν μπορούν να αξιολογηθούν ως απολύτως ακριβή, γιατί βασίστηκαν σε προηγούμενες έρευνες και, συνεπώς, σε μετρήσεις που έγιναν με διαφορετική μεθοδολογία. Επιπλέον, «η διαθέσιμη τεχνολογία της εποχής ήταν κατά πολύ κατώτερη της δικής μας, ενώ σε πολλές έρευνες χρησιμοποιήθηκαν δείγματα από ασθενείς ή από άνδρες που εξετάζονταν επειδή ακριβώς είχαν προβλήματα με το σπέρμα και τη γονιμότητά τους». 

Όσο για τις τιμές αναφοράς, οι οποίες μετρούν τη γονιμότητα του σπέρματος, έχουν όντως χαμηλώσει αισθητά σε σχέση με τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, αλλά όχι μόνο επειδή εν τω μεταξύ καταγράφηκε σημαντική πτώση στους ποσοτικούς και ποιοτικούς δείκτες του γενετικού υλικού των ανδρών. Ο κ. Λυμπερόπουλος διευκρινίζει ότι «η αλλαγή των τιμών αναφοράς είναι περισσότερο διορθωτική, αφού βασίστηκε στην εξέταση μεγαλύτερου πληθυσμιακού δείγματος και στη συγκέντρωση περισσότερων δεδομένων». 

Παρόλα αυτά, το πρόβλημα είναι υπαρκτό και οι επικαιροποιημένες έρευνες το αναδεικνύουν ανάγλυφα. Τα στοιχεία που παρουσιάζει ο δρ Λυμπερόπουλος στο νέο υπό έκδοση βιβλίο του, το οποίο αναμένεται με πολύ ενδιαφέρον στους επιστημονικούς κύκλους της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, εγείρουν προβληματισμούς και σοβαρά ερωτήματα: αυτήν τη στιγμή, το 15%-20% των ζευγαριών στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υπογονιμότητας. Από αυτά τα περιστατικά, το 35% οφείλεται στον γυναικείο παράγοντα, το 30% στον ανδρικό κι ένα ποσοστό 20% και στους δύο. «Και, βέβαια, υπάρχει και το 15% της ιδιοπαθούς υπογονιμότητας». 

Αυτό το 15% της ιδιοπαθούς ή ανεξήγητης υπογονιμότητας είναι το πρώτο οξύμωρο με το οποίο πρέπει να συμβιβαστεί ένα ζευγάρι που προσπαθεί να κάνει παιδιά και δεν τα καταφέρνει. Η ανθρώπινη επιστήμη έχει φτάσει στον 21ο αιώνα να υπολογίζει τον κατακερματισμό του DNA και να μετρά το οξειδωτικό στρες που αναπτύσσεται στα σπερματοζωάρια, αλλά δεν μπορεί να βοηθήσει το ένα στα δέκα ζευγάρια που έχουν πρόβλημα τεκνοποίησης να εντοπίσει το πρόβλημά του. 

Γκρίζες ζώνες και αναπάντητα ερωτήματα υπάρχουν σε όλα τα στάδια της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και συνολικά στο πεδίο της γενετικής. «Είναι ένας τομέας που εξελίσσεται διαρκώς», εξηγεί ο δρ. Λυμπερόπουλος. «Ειδικά στο σπέρμα, προσπαθούμε να βρούμε νέους δείκτες που θα μας παρέχουν περισσότερες πληροφορίες για το εκάστοτε πρόβλημα. Βιοδείκτες και άλλες παραμέτρους». 

Το δεύτερο οξύμωρο έχει να κάνει με το στρες, την «ψυχολογία». Είναι αποδεδειγμένο ότι το άγχος επηρεάζει αρνητικά όλα τα στάδια της αναπαραγωγικής διαδικασίας, από τη σύλληψη ως την κύηση, αλλά την ίδια στιγμή, ελάχιστες καταστάσεις είναι πιο στρεσογόνες από τις εξετάσεις, τις αναμονές και τις διαδικασίες που σχετίζονται με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. 

Το σπέρμα ειδικά και οι δείκτες της γονιμότητάς του επηρεάζονται άμεσα από το έντονο στρες, αλλά και από άλλους εποχικούς ή και στιγμιαίους παράγοντες, όπως ο χώρος στον οποίο γίνεται η δειγματοληψία, οι μέρες αποχής που έχουν προηγηθεί, κάποιες σταγόνες που μπορεί να έπεσαν εκτός του συλλέκτη κατά τη λήψη, το πρόσφατο ιστορικό (ένας πυρετός πχ, ακόμα κι ελαφρύς). Και βέβαια, υπάρχει και η μεταβλητότητα του σπέρματος αυτή καθαυτή – οι εποχιακές αυξομειώσεις που συχνά παρατηρούνται στο σπέρμα ενός δότη μεταξύ των λήψεων. Αυτός είναι και ο λόγος που οι γιατροί έχουν αποφανθεί ότι ένα μόνο σπερμοδιάγραμμα δεν θεωρείται αρκετό για μια ασφαλή διάγνωση. Ο δρ. Λυμπερόπουλος συστήνει τουλάχιστον δύο σπερμοδιαγράμματα, με χρονική απόσταση δύο ή τριών μηνών μεταξύ τους. Ιδανικά, η εξέταση των δειγμάτων πρέπει να γίνει σε ένα εργαστήριο με μικροσκοπική παρατήρηση (με το μάτι), σε εργαστήριο που συμμορφώνεται πλήρως με τις οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) και υπάγεται σε τακτικούς εξωτερικούς και εσωτερικούς ελέγχους. 

Τι προκαλεί την υπογονιμότητα 

Ο δρ. Χάρης Ασβέστης, ουρολόγος – ανδρολόγος με ειδίκευση σε θέματα υπογονιμότητας, παρομοιάζει το σπερμοδιάγραμμα σαν ένα μεμονωμένο καρέ μιας κινηματογραφικής ταινίας: «Ένα σπερμοδιάγραμμα δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη κακής γονιμότητας, όπως μια φωτογραφία από ένα κινηματογραφικό έργο δεν μπορεί να αποκαλύψει την υπόθεσή του. Πρέπει να έχουμε στα χέρια μας δύο σπερμοδιαγράμματα, σε διάστημα τριών μηνών το ένα από το άλλο, αλλά απαραίτητη είναι και η κλινική εξέταση, ο ορμονολογικός και μικροβιολογικός έλεγχος και το υπερηχογράφημα οσχέου». 

Αυτές οι εξετάσεις θα οδηγήσουν πιθανότατα σε μια διάγνωση, θα βοηθήσουν στον εντοπισμό του προβλήματος, αλλά κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι θα ανιχνεύσουν και τις αιτίες του. Όπως εξηγεί με τη βαθιά, αφηγηματική φωνή του ο κ. Ασβέστης, ένα πρόβλημα που σχετίζεται με την υπογονιμότητα μπορεί να προκληθεί σε έναν άνδρα πριν καν εκείνος γεννηθεί. «Κάποιες φορές το πρόβλημα δημιουργείται κατά την περίοδο της κύησης. Έχουμε καταγράψει, πχ σε αγόρια που οι μητέρες τους είχαν πάρει φάρμακα στην εγκυμοσύνη με σκοπό να προλάβουν κάποια επαπειλούμενη αποβολή, μεγαλύτερα ποσοστά κρυψορχίας ή υποσπαδία (ανωμαλία, κατά την οποία η δημιουργία της ουρήθρας του πέους κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη είναι ατελής)». 

Οι συνηθέστερες αιτίες, πάντως, που καθιστούν υπογόνιμο έναν άνδρα είναι «οι λοιμώξεις στα γεννητικά όργανα, η κρυψορχία, οι κακοήθειες -είτε τοπικά στον όρχι είτε αυτές που μπορεί να αφορούν λεμφώματα, οπότε οι χημειοθεραπείες που ακολουθούν μπορεί να καταστρέψουν το σπερματικό επιθήλιο. Υπάρχουν επίσης ορμονολογικά αίτια, όπως οι παθήσεις του θυρεοειδούς και της υπόφυσης, αλλά και πρωτοπαθείς βλάβες στους όρχεις, είτε από παρωτίτιδες είτε από κακώσεις. Πολύ συνηθισμένη είναι και η κιρσοκήλη, η διάταση, δηλαδή, των φλεβών του όρχεως, η οποία αν δεν αντιμετωπιστεί σε νεαρή ηλικία επιφέρει βλάβες οι οποίες σε μεγαλύτερες ηλικίες δεν αποκαθίστανται πλήρως». 

Για κάποιες απ’ αυτές τις παθήσεις υπάρχουν θεραπείες, είτε ιατρικές (χορήγηση ορμονών ή αντιοξειδωτικών) είτε χειρουργικές, όπως η εγχείρηση της κιρσοκήλης ή η λήψη σπερματοζωαρίων απευθείας από τον όχι σε περιπτώσεις αζωοσπερμίας. «Η πρόοδος που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα μας είναι τεράστια», σχολιάζει ο δρ. Ασβέστης, «αλλά δεν έχουμε ανακαλύψει θεραπείες για όλες τις παθήσεις και -δυστυχώς- δεν αποκτούν όλα τα ζευγάρια παιδιά». 

Όλοι οι επιστήμονες που δραστηριοποιούνται στον τομέα της αναπαραγωγής, από τους ανδρολόγους και τους γυναικολόγους μέχρι τους βιολόγους και τους γενετιστές, υπογραμμίζουν ότι ο πιο σημαντικός παράγοντας στη διαδικασία της τεκνοποίησης είναι η ηλικία της γυναίκας που επιδιώκει να γίνει μητέρα. Το κομβικό όριο είναι η ηλικία των 35. Μετά απ’ αυτήν, οι ορμονικοί δείκτες υποχωρούν και οι πιθανότητες φυσιολογικής σύλληψης μειώνονται αισθητά. Αυτός είναι και ο λόγος που η υπογονιμότητα καταγράφεται πρωτίστως ως θλιβερό «προνόμιο» του πρώτου κόσμου.

“Στις ανεπτυγμένες χώρες αποφασίζουμε να κάνουμε οικογένεια αφού πρώτα σπουδάσουμε, αφού κάνουμε τα πρώτα βήματα για την όποια επαγγελματική αποκατάσταση, αφού συζήσουμε για ένα διάστημα με τους συντρόφους μας.” 

Ο δρ Ασβέστης υπογραμμίζει ότι την εξίσωση της γονιμότητας ενός ζευγαριού την επηρεάζει και η ηλικία του άνδρα. Γνωρίζουμε, πχ, ότι η προχωρημένη ηλικία του πατέρα (αν είναι πάνω από 45), σχετίζεται με αυξημένα ποσοστά αυτισμού και σχιζοφρένειας στα παιδιά. Πρόβλημα αποτελεί, επίσης, το γεγονός ότι ο μέσος άνδρας καταλήγει να κάνει την πρώτη του ανδρολογική εξέταση μόνο όταν αντιληφθεί ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα με το σπέρμα ή του γονιμότητά του εν γένει. Αφού παντρευτεί, δηλαδή, και αφού περάσουν ένα-δύο χρόνια άκαρπης προσπάθειας τεκνοποίησης με τη σύντροφό του. Δεν είναι μόνο ελληνικό αυτό το φαινόμενο. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν έχει καλλιεργηθεί κουλτούρα προληπτικών ανδρολογικών εξετάσεων. 

«Μια πρώτη εξέταση θα έπρεπε να γίνεται στην ηλικία των 18 ετών, ίσως και λίγο νωρίτερα, δεδομένου ότι ο παιδίατρος σταματά να εξετάζει τα αγόρια στα γεννητικά τους όργανα σε πολύ μικρή ηλικία, στα οκτώ ή εννιά τους χρόνια», προτείνει ο Χάρης Ασβέστης. «Να γίνει, δηλαδή, κάτι ανάλογο με αυτό που συμβαίνει με τα κορίτσια, τα οποία αρχίζουν να επισκέπτονται γυναικολόγο με την πρώτη περίοδο». 

Οι προληπτικές εξετάσεις θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ευεργετικά σε δύο επίπεδα. Κάποιες παθήσεις ενδεχομένως θα εντοπίζονταν εγκαίρως και θα αντιμετωπίζονταν πιο αποτελεσματικά. Ταυτόχρονα, το τσεκ απ θα λειτουργούσε και ως μάθημα για τη σεξουαλική υγεία των αγοριών. Στις μέρες μας γίνονται προσπάθειες προς αυτήν την κατεύθυνση. Οι ανδρολόγοι ενημερώνουν τους παιδιάτρους και τους ζητούν να παρακινούν τους γονείς για έγκαιρες εξετάσεις των παιδιών τους, ενώ παράλληλα ζητούν να ενταχθεί το κεφάλαιο της υπογονιμότητας επειγόντως στο μάθημα της σεξουαλικής αγωγής. Τα σεξουαλικά νοσήματα, άλλωστε, συμπεριλαμβάνονται στους (πολλούς) παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα του σπέρματος και συνολικά τη γονιμότητα ενός άνδρα. 

Η δυστοπία μέσα μας

Όπως έχει ήδη γίνει αντιληπτό, το ανθρώπινο σπέρμα είναι ένα πολύ ευαίσθητο και πάρα πολύ ασταθές υλικό. Επηρεάζεται από τη φυσιολογία, τη βιοχημεία, τα μικρόβια, από δεκάδες αόρατες στο γυμνό μάτι απειλές, αλλά και από από πολύ απτές, καθημερινές συνήθειες. Τα στενά εσώρουχα και τα skinny παντελόνια ανεβάζουν τη θερμοκρασία του όσχεου και μπορούν να απορρυθμίσουν τη διαδικασία της σπερματογένεσης. Το ίδιο ισχύει και για τα ζεστά μπάνια, το τζακούζι και τη σάουνα. Και για το smartphone που έχουμε πάντα στην τσέπη μας και για το laptop που ακουμπάμε στα πόδια μας όταν αράζουμε στον καναπέ ή στο κρεβάτι. 

Ακόμα χειρότερα, η γονιμότητα του ανθρώπινου σπέρματος επηρεάζεται από το κάπνισμα και από το αλκοόλ, αλλά και από τα τρανς λιπαρά (βρίσκονται σε μπισκότα και κρουασάν, γενικά σε όλα τα έτοιμα αρτοσκευάσματα αλλά και σε όποια τροφή συντηρείται για πολύ καιρό), από τα γαλακτοκομικά με χαμηλά λιπαρά, από χιλιάδες οργανικές ουσίες που εισέρχονται στον οργανισμό μας μέσω των φαρμάκων, των καλλυντικών και των καθαριστικών που χρησιμοποιούμε στο σπίτι, στο χώρο εργασίας ή στους δημόσιους χώρους. 

Πιο συνοπτικά: Η σύγχρονη ζωή επηρεάζει τη γονιμότητα του σπέρματος. 

Σε κάποιο βαθμό, ισχύει για την υπογονιμότητα ότι ισχύει και για την κλιματική κρίση: είναι απτές αποδείξεις για το πόσο επιβαρυντικός είναι ο σύγχρονος τρόπος ζωής για τον πλανήτη, για τη Φύση, αλλά και για οτιδήποτε φυσικό, όπως η διαδικασία της αναπαραγωγής.

“Θα φτάσουμε άραγε στη δυστοπία; Πλησιάζει η στιγμή που το ανθρώπινο είδος, με δική του ευθύνη μάλιστα, θα σταματήσει να αναπαράγεται με φυσικό τρόπο;” 

«Πιστεύω ότι δυστυχώς οδηγούμαστε στον ζόφο με όλο και μεγαλύτερη ταχύτητα», διαπιστώνει ο Χάρης Ασβέστης, προσθέτοντας ότι στο εξής μόνο η σωστή ενημέρωση και οι άμεσες δράσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως αναχώματα. «Να γίνει συνείδηση στα νέα ζευγάρια ότι πρέπει να ξεκινούν τη διαδικασία δημιουργίας οικογένειας μια δεκαετία νωρίτερα. Και εννοείται ότι πρέπει να αλλάξουμε διατροφικές και καταναλωτικές συνήθειες. Εν τω μεταξύ, η κρυοκατάψυξη γενετικού υλικού έχει ήδη μπει στην ατζέντα ως μια εργαστηριακή, αλλά βιώσιμη λύση. Ήδη, εταιρείες κολοσσοί όπως η Google, η Apple και το Facebook συστήνουν στις γυναίκες υπαλλήλους τους να κρυοκαταψύξουν τα ωάριά τους και καλύπτουν τα έξοδα της διαδικασίας». 

Ο Γιώργος Λυμπερόπουλος είναι πιο αισιόδοξος: «Ελπίζω ότι θα αποφύγουμε το χειρότερο σενάριο. Δεν θα φτάσουμε στη δυστοπία – όχι εξαιτίας του σπέρματος, τουλάχιστον». Κι αυτός, όμως, τονίζει ότι «πρέπει άμεσα να βρεθούν τρόποι ώστε η πρόοδος και η ευμάρεια να μην αποβαίνουν σε βάρος της γονιμότητάς μας». 

Κι αυτό ακριβώς είναι το τρίτο -και το πιο μεγάλο- οξύμωρο που σχετίζεται με την κρίση της υπογονιμότητας που βιώνουμε ως ανθρωπότητα: η αντίληψη που έχουμε υιοθετήσει για την πρόοδο και την ευμάρεια είναι τόσο στρεβλή, που αντιβαίνει πλέον τους στοιχειώδεις κανόνες της ύπαρξής μας. Η διαρκής αλλά ανερμάτιστη και εντελώς αποπροσανατολισμένη συλλογική μας προσπάθεια για «ποιότητα ζωής» απειλεί ανοιχτά πλέον τη συνέχιση της ζωής αυτής καθ’ αυτής. 

The post Γιατί μειώνεται το ανθρώπινο σπέρμα appeared first on 2045.gr.

Στο πρώτο μισό της δεκαετίας των 80s η γνωστή ηθοποιός Τζέιν Φόντα αφύπνισε το αμερικανικό κοινό (και όχι μόνο), φέρνοντας στην pop κουλτούρα της εποχής την ανάγκη της προσοχής το σώμα μας. Η σειρά VHS κασετών των μαθημάτων αερόμπικ, με την ίδια να φοράει τις χαρακτηριστικές γκέτες, έκαναν μια ανεπανάληπτη επιτυχία, πουλώντας στο διάστημα 1982-1985 περισσότερα από 17 εκατομμύρια αντίτυπα, αποτελώντας την πιο δημοφιλή βιντεοκασέτα της εποχής εκείνης.

Από τότε και μέχρι σήμερα, 40 χρόνια μετά, η ευεξία έχει επιστρέψει για τα καλά στην συνείδηση του κόσμου, αποκτώντας ένα ευρύτερο νόημα. Αν η Τζέιν Φόντα έφερε στην pop κουλτούρα την προσοχή στο σώμα, άλλες εξίσου δυνατές προσωπικότητες (π.χ. Όπρα Γουίνφρι) και παλαιότερα ρεύματα που έγιναν σταδιακά mainstream έφεραν στο προσκήνιο το πνεύμα, την προσωπική ηρεμία και την ψυχική υγεία.

Wellbeing, Wellness, Mindfullness αποτελούν τις νέες (ίσως περίεργες για κάποιους) έννοιες που έχουν μπει στην καθημερινότητα πολλών από εμάς. Πολύ περισσότερο από την πανδημία και έπειτα, περίοδος που σήμανε και τη μαζική στροφή στην online εκδοχή τους. Συνεδρίες με ειδικούς ψυχικής υγείας μέσω υπολογιστή, ομαδικά zoom calls διαλογισμού, γιόγκα, αντίστοιχες εφαρμογές για smartphones και tablets αποτέλεσαν το καθημερινό «καταφύγιο» πλήθος κόσμου με σκοπό την καλή ψυχική, σωματική και πνευματική κατάσταση και τη διαφυγή από τις στρεσογόνες καταστάσεις της πανδημίας.

Πριν δούμε πως εξελίσσεται ο συγκεκριμένος χώρος, ας ξεκινήσουμε με μια σύντομη επεξήγηση των εννοιών που συναντάμε συχνά-πυκνά. Με τον όρο “wellbeing” νοείται η καλή ψυχο-σωματική υγεία, η αίσθηση ικανοποίησης, η ευημερία και η αίσθηση της ευτυχίας.

Το «Wellness» περιλαμβάνει την ευεξία που νιώθει κάποιος σε σώμα, ψυχή και πνεύμα, αποτέλεσμα της σχέσης επιλογών και αναγκών, ενώ ο όρος «mindfulness» είναι  λίγο πιο σύνθετος: η «ενσυνειδητότητα» είναι η πρακτική που έχει ως στόχο την εξάσκηση της προσοχής του ατόμου στην παρούσα κατάσταση. Στο «εδώ και τώρα» για την εσωτερική ηρεμία, τη βελτίωση των σχέσεων, καθώς μέσα από τη συγκεκριμένη πρακτική το άτομο μαθαίνει ευκολότερα να αποδέχεται τις σκέψεις και τα συναισθήματά του.

Αν τα παραπάνω μοιάζουν περιορισμένου ενδιαφέροντος τα νούμερα περιγράφουν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Η έρευνα της McKinsey (δημοσιεύτηκε μόλις τον προηγούμενο Απρίλιο) ανεβάζει το μέγεθος της συγκεκριμένης αγοράς στα επίπεδα των 1,5 τρισ. δολαρίων, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 5-10%. Άλλη έρευνα, αυτή την φορά από το Global Wellness Institute, ανεβάζει ακόμα πιο ψηλά το μέγεθος της wellness αγοράς στα επίπεδα των 4,5 τρισ. δολαρίων, συμπεριλαμβάνοντας κλάδους, όπως wearables, wellness εφαρμογές, εφαρμογές διαλογισμού, προϊόντα ομορφιάς και ευεξίας κ.α. Επιστρέφοντας σε εκείνη της McKinsey, ποσοστό 79% από τους 7.500 ερωτώμενους απάντησαν ότι η προσωπική τους ευεξία είναι σημαντική και το 42% ανάμεσα στις πρώτες προτεραιότητές τους.

Η (σύγχρονη) εργασία δεν φέρνει την ευτυχία

Είναι κοινή παραδοχή ότι η διαχείριση της καθημερινότητα για τους σύγχρονους εργαζόμενους έχει γίνει πιο δύσκολη τα τελευταία χρόνια. Η τεράστια και συνεχής έκθεση σε πληροφορία, οι πολλές και (κάποιες φορές) διαφορετικές απαιτήσεις έχουν ως αποτέλεσμα συμπτώματα άγχους, λάθη, που με τη σειρά τους μπορούν να δημιουργήσουν προβλήματα τόσο στους ίδιους όσο και στις εταιρείες. Το στρες, το άγχος για την εργασία, φαινόμενα εξουθένωσης, έχουν αυξηθεί σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, σε όλο τον κόσμο. Το Μάιο του 2019 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνώρισε το «burnout» ως φαινόμενο που συνδέεται άρρηκτα με την εργασία και το χρόνιο στρες στο συγκεκριμένο πεδίο.

Γεγονός που αναγνωρίστηκε και από τις ίδιες τις επιχειρήσεις. Από τις πρώτες που ανταποκρίθηκαν στα νέα ζητούμενα ήταν οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, οι οποίες εφαρμόζουν την τελευταία δεκαετία αρκετά προγράμματα wellness για την ψυχική αποσυμφόρηση των υπαλλήλων τους. Πλέον, σύμφωνα με έρευνα της PwC, τουλάχιστον το 79% των εργοδοτών στις ΗΠΑ προσφέρουν κάποιο πρόγραμμα wellness, αφού έχουν διαπιστώσει ότι η συμμετοχή των υπαλλήλων σε αυτά όχι μόνο τους κάνει πιο παραγωγικούς, αλλά έχει πολλαπλά οφέλη στις ίδιες και τα άτομα.

Εκτός όμως από τις εταιρείες, παρόμοιες διαπιστώσεις έκανε πρόσφατα και το πανεπιστήμιο της Βοστώνης. Η δική του έρευνα έδειξε ότι μετά από μόλις τρεισήμισι ώρες πρακτική στο διαλογισμό, το άτομο τείνει να αντιδρά λιγότερο σε συναισθηματικά φορτισμένες εικόνες, ενώ άλλες έρευνες δείχνουν ότι ο διαλογισμός βελτιώνει τη μνήμη εργασίας και την εκτελεστική λειτουργία. Επίσης αρκετές μελέτες που έχουν γίνει σε άτομα που κάνουν πολλά χρόνια διαλογισμό δείχνουν αυξημένη ικανότητα συγκέντρωσης σε ταχέως μεταβαλλόμενα ερεθίσματα. Από την άλλη πλευρά η μελέτη του Χάρβαρντ στέκεται στα οικονομικά οφέλη, με το συμπέρασμα να δείχνει ότι για κάθε 1 δολάριο που δαπανάται στην ευεξία των εργαζομένων, το ιατρικό/ασφαλιστικό κόστος μειώνεται κατά 3,27 δολάρια.

Μετά τους εργαζόμενους, μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας στράφηκαν στο γενικό κοινό με στόχο την ευαισθητοποίηση πάνω σε αυτές τις πρακτικές. Εταιρείες, όπως το Facebook, η Google και η Apple έχουν προσθέσει πλέον στις πλατφόρμες τους (στα smartphones κυρίως) στατιστικά χρήσης της συσκευής με σκοπό να κάνουν τον χρήστη να καταλάβει πόσο χρόνο περνάει μπροστά από την οθόνη του, σε ποιες εφαρμογές και να θέσει από μόνος του περιορισμούς με βάση το πρόγραμμα, τις επιθυμίες και τις ανάγκες ψυχικής και σωματικής υγείας.

Η στροφή στο ψηφιακό περιβάλλον

Μάρτιος 2020. Μία-μία οι χώρες σε όλο τον κόσμο εφαρμόζουν μέτρα προστασίας του πληθυσμού από την πανδημία. Ο κόσμος περιορίζεται σε εσωτερικούς χώρους, ο υποχρεωτικός εγκλεισμός στο σπίτι είναι μία πρωτόγνωρη συνθήκη και όπως συνέβη με πολλές άλλες εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας (εργασία, επικοινωνία κ.λπ.) το wellness μετατοπίζεται σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό στο διαδίκτυο.  

Οι έτσι κι αλλιώς θολές γραμμές μεταξύ εργασίας και προσωπικού χρόνου θόλωσαν ακόμα περισσότερο. Πριν από την πανδημία, μία «φυσιολογική» μέρα στην δουλειά, ήταν γεμάτη από φυσικές παύσεις, όπως η μετακίνηση, οι βόλτες, οι συζητήσεις στους διαδρόμους, ένα διάλειμμα για καφέ. Ο περιορισμός σε ένα χώρο είχε ως αποτέλεσμα για πλήθος εργαζομένων ένα work overload, χωρίς παύσεις, χωρίς ακόμα και ένα μικρό διάλειμμα. Μια κατάσταση (που σε συνδυασμό με το φόβο για την πανδημία) δημιούργησε έντονη δυσφορία στους εργαζομένους και δυσκολία προσαρμογής στη νέα κανονικότητα.

Αναπόφευκτα, λόγω των περιορισμών, το κοινό στράφηκε στο Internet αναζητώντας μια διέξοδο και λύσεις. Παράλληλα με τις μεγαλύτερες παροχές υποστήριξης των επιχειρήσεων (είδαμε για παράδειγμα πρωτοβουλίες επιδομάτων για εξοπλισμό γραφείου στο σπίτι, δωρεάν φροντίδα παιδιών, δωρεάν φροντίδα κατοικίδιων ζώων κ.α.) οι εργαζόμενοι αναζήτησαν online μαθήματα γιόγκα, apps διαλογισμού κ.α. Πολλές φορές επιδοτούμενα και αυτά από τις εταιρείες στις οποίες εργάζονταν, με τις σχετικές έρευνες να δείχνουν ότι ο μέσος προϋπολογισμός των αμερικανικών επιχειρήσεων για προγράμματα ευημερίας το 2020 αυξήθηκε έως και 40% (σε σύγκριση με το 2019).

Εφαρμογές Mindfulness, όπως είναι το Calm, το Headspace, το Fabulous, το Rootd, το Balance και το Liberate, σημείωσαν ραγδαία άνοδο από το περασμένο έτος, καθώς τις κατέβασαν άνθρωποι που αναζητούσαν ανακούφιση από το συντριπτικό άγχος του ιού. Οι παραπάνω εφαρμογές είναι μόνο μερικά παραδείγματα αντίστοιχων apps που υπάρχουν διαθέσιμες online, με τον αριθμό τους να εκτιμάται σε αρκετές χιλιάδες (για το διάστημα 2015 – 2018 οι εκτιμήσεις έκαναν λόγο για περισσότερες από 2500 εφαρμογές με αντικείμενο την «πνευματική ηρεμία» του χρήστη). Ταυτόχρονα, στο πρώτο μισό του 2020 οι επενδύσεις κεφαλαίων σε tech startups ψυχικής υγείας, ξεπέρασαν το 1 δισ. δολάρια, όταν για ολόκληρο το 2019 οι αντίστοιχες χρηματοδοτήσεις έφθασαν τα 750 εκατομμύρια.

Χαρακτηριστικά, η εφαρμογή Calm μέσα στο 2020 διπλασίασε τον αριθμό των ημερήσιων downloads στη διάρκεια του 2020, ξεπερνώντας στο σύνολο τα 100 εκατομμύρια, ενώ οι χρήστες που κατέβαλλαν το αντίτιμο για την ετήσια συνδρομή των 70 δολαρίων ξεπέρασαν  τα 4 εκατομμύρια. Παράλληλα, η εφαρμογή διπλασίασε τις εταιρικές της συνεργασίες στη διάρκεια της ίδιας χρονιάς, με την αποτίμησή της να ξεπερνάει πλέον τα 2 δισεκατομμύρια δολάρια. Για να αποκτήσετε μια εικόνα, η εφαρμογή Calm περιλαμβάνει μια επιλογή από “καθημερινές πρακτικές ηρεμίας”, σύντομες ομιλίες για καθημερινά πράγματα, αποκλιμάκωση των συγκρούσεων και ασκήσεις αναπνοής.

Όμως, δεν ήταν μόνο η συγκεκριμένη εφαρμογή που σημείωσε τεράστια επιτυχία. Η έκθεση της McKinsey κάνει λόγο ότι η στροφή στον ψηφιακό κόσμο για το wellness συμβαίνει με εξαιρετικά ταχύτατους ρυθμούς  (ρυθμούς δεκαετιών σε μερικές ημέρες) με την Κίνα και την Ιαπωνία να αποτελούν τις χώρες με τη μεγαλύτερη δαπάνη ανά καταναλωτή και την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Βραζιλία να ακολουθούν.

Και οι προοπτικές; Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Global Wellness Institute, η αγορά των wellness apps θα αγγίξει τα επίπεδα των 226 δισεκατομμυρίων δολαρίων (όταν το 2019 η αξία της εκτιμήθηκε στα 84 δισεκατομμύρια -σχεδόν 3x αύξηση). Ακόμα πιο εντυπωσιακή είναι η πρόβλεψή του μόνο για τα apps διαλογισμού: μια αγορά που εκτιμάται ότι θα αγγίζει τα 4,4 δισεκατομμύρια δολάρια μέχρι το 2027, όταν το 2018 ήταν μόλις στα 189 εκατομμύρια δολάρια.

Εκτιμήσεις και προοπτικές που κρύβουν και μια βαθιά ειρωνεία αν αναλογιστούμε ότι η συνεχής συνδεσιμότητα, το smartphone είναι κοινά αποδεκτό ότι δημιουργούν στρες, επηρεάζουν την ποιότητα του ύπνου και των κοινωνικών σχέσεων, την παραγωγικότητα, ενώ έχουν συνδεθεί άμεσα με συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους.

The post Η ψηφιοποίηση των πρακτικών καταπολέμησης του άγχους appeared first on 2045.gr.

Η οικουμενική μάχη με την πανδημία βρίσκεται στην κορύφωσή της και όλοι ελπίζουμε ότι στο τέλος θα νικήσει η ανθρωπότητα και όχι ο ιός. Προκειμένου όμως να συμβεί αυτό, είναι σαφές ότι θα πρέπει να εμβολιαστεί η συντριπτική πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού, ούτως ώστε να πάψει να κυκλοφορεί, και συνεπώς να μεταλλάσσεται ο SARS-CoV-2. Η διαδικασία του εμβολιασμού όμως προχωρά με πολύ αργά βήματα διεθνώς, με την εξαίρεση ορισμένων πλούσιων χωρών που έχουν δεσμεύσει την πλειονότητα των διαθέσιμων εμβολίων. Περίπου τέσσερα στα πέντε εμβόλια που παράγονται διεθνώς, κατευθύνονται σε χώρες υψηλού και μεσαίου εισοδήματος, ενώ μόλις το 0,2% χορηγείται σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.

“Το πρόβλημα προφανές: Τα εμβόλια, προς το παρόν, δεν αρκούν για όλους τους κατοίκους του πλανήτη. Επομένως, οι χώρες που τα παράγουν, αλλά κυρίως όσες έχουν την οικονομική δυνατότητα διασφαλίζουν τις διαθέσιμες δόσεις για τους πολίτες τους.”

Προκειμένου να επιλυθεί το πρόβλημα, αρκετοί προτείνουν την άρση της προστασίας των πατεντών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανακοίνωση της κυβέρνησης Μπάιντεν ότι οι ΗΠΑ προτίθενται να υποστηρίξουν την πρόταση για άρση των πατεντών ειδικά για τα εμβόλια κατά της Covid-19, προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση, αλλά και άφθονες αντιδράσεις. Αφενός, όσοι θεωρούν ότι η άρση των πνευματικών δικαιωμάτων των εν λόγω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας είναι μονόδρομος για να αυξηθεί η προσφορά εμβολίων διεθνώς και να καλυφθεί το ταχύτερο δυνατό η ζήτηση. Αφετέρου, όσοι επισημαίνουν ότι η πρόταση κινείται στο επίπεδο των εντυπώσεων, και δεν πρόκειται να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στην ύφεση της πανδημίας. Πού όμως εντοπίζεται η αλήθεια;

Πώς λειτουργούν οι πατέντες;

Η πατέντα (ή το «πατέντο» όπως χαρακτηριστικά επονομάζεται στους κόλπους της εγχώριας φαρμακοβιομηχανίας) είναι το καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων φαρμάκων ή εμβολίων. To καθεστώς προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων των εμβολίων είναι αρκετά περίπλοκο, αλλά για να το απλουστεύσουμε θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ανταμοιβή της καινοτομίας και έναν έμμεσο τρόπο προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι φαρμακοβιομηχανίες να επενδύσουν στην έρευνα και ανάπτυξη πολυδάπανων και αμφίβολης αποτελεσματικότητας σκευασμάτων.

Όπως επισημαίνουν αρκετοί ειδικοί, εφόσον δεν υπήρχαν καν οι πατέντες των εμβολίων –όπως μαξιμαλιστικά ζητούν ορισμένοι– θα ήταν πρακτικά ασύμφορο για μια φαρμακοβιομηχανία ακόμη και να μπει στη χρονοβόρα και πολυδάπανη διαδικασία έρευνας ενός εμβολίου που θα μπορούν να αντιγράψουν οι ανταγωνιστές της, σχεδόν αμέσως μετά την εμπορική κυκλοφορία του.

Η προστασία είναι πολυετής και διαρκεί συνήθως έως και 20 έτη, με το σκεπτικό ότι εκτός από τις διαδικασίες έρευνας και ανάπτυξης, απαιτούνται και χρονοβόρες διαδικασίες κλινικών δοκιμών και εγκρίσεων. Θα πρέπει ασφαλώς να συνυπολογίζουμε το γεγονός ότι τα περισσότερα φάρμακα και εμβόλια δεν φτάνουν καν στην εγκριτική διαδικασία.

Ποιοι είναι υπέρ

Αρκετές χώρες ανά τον κόσμο, οι οποίες διαθέτουν εκτεταμένες και προηγμένες δυνατότητες παραγωγής εμβολίων όπως η Ινδία, η Βραζιλία, η Αίγυπτος, η Νότια Αφρική κ.ά., πιέζουν εδώ και μήνες για την άρση των πατεντών. Η πρόσφατη επιδημική έξαρση στην Ινδία έφερε το ζήτημα πιο πιεστικά στην επικαιρότητα, καθώς η ασιατική χώρα θα επιθυμούσε να παράγει εμβόλια εντός συνόρων. Επισημαίνεται βέβαια ότι οι Ινδοί ιθύνοντες δεν επιθυμούν να συμβεί το ίδιο και εντός συνόρων. Υπέρ της άρσης φέρονται και άλλες χώρες παραγωγής και ανάπτυξης εμβολίων όπως η Κίνα και η Ρωσία, παρότι δεν το έχουν ακόμη πράξει για τα δικά τους εμβόλια.

Υπέρ της άρσης όμως εκφράζονται και αρκετοί ειδικοί, επιστήμονες, νομπελίστες και πολιτικοί πλούσιων χωρών. Αρκετοί επίσης επισημαίνουν ότι η καινοτομία δεν εξαντλείται στις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, καθώς προέρχεται και από μικρότερες εταιρείες βιοτεχνολογίας ή ακόμη και startups που αναγκάζονται να αναζητούν –συνήθως μάταια– χρηματοδότηση για να αναπτύξουν φάρμακα και εμβόλια.

Ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγιεσούς επαίνεσε την αμερικανική πρόταση ως μία «μνημειώδη στιγμή στον αγώνα κατά της Covid-19», αναγνωρίζοντας ότι η άρση των πατεντών θα αμβλύνει την εμβολιαστική ανισότητα. O επικεφαλής του ΠΟΥ έχει κατ’ επανάληψη ζητήσει την άρση των πατεντών προκειμένου να αντιμετωπιστεί η COVID-19. Αντίστοιχες είναι οι εκκλήσεις και άλλων διεθνών οργανισμών όπως η UNESCO.

Ποιοι είναι κατά

Εκτός από τις φαρμακοβιομηχανίες που παράγουν εμβόλια, την αντίθεσή τους στην πρόταση των ΗΠΑ εκφράζουν αρκετές κυβερνήσεις ανά τον κόσμο – πιθανότατα λόγω των εντατικών πιέσεων που ασκεί το φαρμακευτικό λόμπι. Στην προτεινόμενη άρση προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων–που σημειωτέον πρέπει να εγκριθεί από την ολομέλεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου– αντιτίθετο στο πρόσφατο παρελθόν τόσο η αμερικανική κυβέρνηση, όσο και η ΕΕ, αλλά και τρίτες χώρες, όπως η Ελβετία και η Ιαπωνία. 

«Ποιος θα αναπτύξει εμβόλια την επόμενη φορά;» αναρωτήθηκε στο twitter ο επικεφαλής της Vesper Health.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τηρεί προς το παρόν μία μάλλον αμφίθυμη στάση απέναντι στις πατέντες. Παρότι σχεδόν όλα τα υψηλόβαθμα στελέχη αναγνωρίζουν ότι πρέπει να αυξηθεί η παραγωγή εμβολίων και να ενισχυθεί η εξαγωγή τους σε όλες τις χώρες του πλανήτη, επισημαίνουν ότι η άρση των πατεντών δεν θα συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση. Ειδικά αν διατηρηθεί το σημερινό status-quo: Αρκετές χώρες παραγωγής εμβολίων όπως οι ΗΠΑ και το Ην. Βασίλειο απαγορεύουν τις εξαγωγές, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τις χώρες που εξάγουν πρώτες ύλες απαραίτητες για την παραγωγή τους.

Προς αυτή την κατεύθυνση, στην πρόσφατη σύνοδο κορυφής της ΕΕ συζητήθηκε η προοπτική δημιουργίας ενός μηχανισμού εκτάκτου ανάγκης, ο οποίος στην πράξη θα υποχρεώνει τις φαρμακοβιομηχανίες να παραχωρούν προσωρινές άδειες παραγωγής των εμβολίων τους σε τρίτους, κατά τη διάρκεια επειγουσών καταστάσεων, όπως προφανώς είναι και η τρέχουσα. Όπως είναι εύλογο, θα προβλέπεται αποζημίωση για την παραχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων.

Αυτό άλλωστε συμβαίνει ήδη εν μέρει. Η AstraZeneca για παράδειγμα έχει ήδη συνάψει συμφωνίες με παραγωγούς εμβολίων στην Ινδία, τη Βραζιλία και άλλες χώρες, ενώ το ίδιο έχει συμβεί με το ρωσικό Ινστιτούτο Γκαμαλέγια που αδειοδότησε εργοστάσια ανά τον κόσμο για την παραγωγή του Sputnik-V.

Τι θα κάνει η Ελλάδα;

Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι ιδιαίτερα ενεργή στην παραγωγή φαρμάκων, με εξαγωγική παρουσία σε τουλάχιστον 80 χώρες ανά τον κόσμο. Όπως εξηγούν στο 2045.gr παράγοντες του κλάδου, είναι εντελώς διαφορετικής τάξης και δυσκολίας η παραγωγή γενόσημων φαρμάκων και εμβολίων. Στη χώρα μας άλλωστε δεν υπάρχει εργοστάσιο παραγωγής εμβολίων. Ακόμη όμως κι αν αίρονταν οι πατέντες, θα χρειαζόταν επένδυση της τάξης των 20-30 εκατ. ευρώ και βέβαια η πρόσληψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού, προκειμένου η χώρα να μπει στον διεθνή χάρτη της παραγωγής μετά από 15-18 μήνες. Σύμφωνα με πληροφορίες μας, εγχώριες φαρμακοβιομηχανίες που εξέφρασαν σε διερευνητικό επίπεδο το ενδιαφέρον τους για την παραγωγή εμβολίων (τόσο του Sputnik-V όσο και του σκευάσματος της moderna), δεν έλαβαν σαφείς απαντήσεις από τους αρμόδιους των αντίστοιχων εταιρειών και οργανισμών.

Πόσο θα βοηθήσει;

Η άρση των πατεντών, όπως είναι λογικό, θα επιτρέψει την αύξηση της παραγωγής εμβολίων. Όχι όμως σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, καθώς η παραγωγή των εμβολίων (ειδικά κατά της covid) είναι μία εξαιρετική σύνθετη και απαιτητική διαδικασία που απαιτεί μεγάλες επενδύσεις, εξειδικευμένο και εκπαιδευμένο προσωπικό, αυστηρότατα πρωτόκολλα ασφαλείας. Σημαντική παράμετρος είναι και η έλλειψη πρώτων υλών η οποία αποτελεί το βασικότερο ίσως εμπόδιο στην αύξηση της παραγωγής.

Εξάλλου, η άρση των πατεντών είναι πιθανό να διαφοροποιήσει την εστίαση από τα πραγματικά προβλήματα της εμβολιαστικής αλυσίδας, που είναι η παραγωγή και η διανομή των εμβολίων. Θα ήταν φρόνιμο, ισχυρίζονται πολλοί, οι πλούσιες χώρες να μοιραστούν δόσεις με τις φτωχότερες, αντί απλώς να μοιραστούν τη «συνταγή». «Η κατάργηση της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων δεν είναι πανάκεια» δήλωσε ο Στιβ Μπέιτς, διευθύνων σύμβουλος της βρετανικής Bioindustry Association. «Η παράδοση στις κυβερνήσεις των χωρών ενός βιβλίου συνταγών χωρίς τα συστατικά, τις συμφωνίες, την υποδομή και το πολυπληθές εργατικό δυναμικό με τις υψηλές δεξιότητες που απαιτούνται για τη χορήγηση ασφαλών και αποτελεσματικών εμβολίων, δεν πρόκειται να προσφέρει γρήγορα βοήθεια σε όλους όσους το χρειάζονται», προειδοποίησε.

Από την άλλη, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι οι χώρες που ζητούν την παραίτηση των φαρμακοβιομηχανιών από τα πνευματικά τους δικαιώματα, αντιμετωπίζουν σοβαρότατα προβλήματα από την τρέχουσα πανδημία, και απλώς ζητούν την ευκαιρία να παραγάγουν εμβόλια χωρίς τον φόβο των ποινικών διώξεων από τους κατόχους τους. Όπως τονίζει και ο Τζον Νκενασόνγκ, διευθυντής του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων της Αφρικής: «Πρέπει να είναι στη σωστή πλευρά όταν γράφεται η ιστορία της πανδημίας».

The post Πατέντες εμβολίων: Είναι λύση η άρση της προστασίας τους; appeared first on 2045.gr.