Δύο χρόνια μετά την επικύρωση της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να βάζει αρκετό νερό στο κρασί της και συνυπογράφει μια δήλωση κομμένη και ραμμένη για όσους θέλουν λιγότερους κανόνες.

Το Chapel Hill είναι μια μικρή πόλη στη Βόρεια Καρολίνα με περίπου 65.000 κατοίκους, όσους δηλαδή και τα Ιωάννινα. Είναι η πόλη που φιλοξενεί το διάσημο (και για τις αθλητικές του επιδόσεις) Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνα και πριν από μερικές εβδομάδες τη ρουτίνα αυτής της μικρής πόλης διατάραξαν οι εργασίες της Συνόδου των υπουργών Καινοτομίας της ομάδας G20. Εκτός από τους υπουργούς και τους συνεργάτες τους, στη σύνοδο συμμετείχαν και οι διασημότητες του ψηφιακού μας κόσμου – Mark Zuckerberg (Facebook), Elon Musk (SpaceX, Tesla, X), Jensen Huang (Nvidia) και Sam Altman (OpenAI) ήταν μερικοί από τους παριστάμενους.

Το τέλος της Συνόδου είδε τους πολιτικούς της G20 να συνυπογράφουν μια δήλωση αρχών, τις Αρχές της Καρολίνα, υποστηρίζοντας μια σχετικώς ήπια προσέγγιση σε ένα μείζον θέμα: Πώς ρυθμίζουμε την διαρκώς εξελισσόμενη τεχνητή νοημοσύνη; Το ερώτημα είναι απλό στη διατύπωση, η απάντηση όχι. Το γεγονός ότι στη διάρκεια του καλοκαιριού που μόλις πέρασε ορισμένες από τις δημιουργίες των πρωτοκλασάτων εταιρειών του χώρου «πήδηξαν τον φράχτη» και βρέθηκαν να κάνουν του κεφαλιού τους στο διαδίκτυο παραβιάζοντας συστήματα ασφαλείας προκάλεσε εύλογες ανησυχίες.

Στις ανησυχίες συμφωνούν όλοι, εκεί που διαφωνούν είναι πώς προσεγγίζει κανείς το θέμα της ρύθμισης και της εποπτείας.  Η Ευρωπαϊκή Ένωση με την Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη καθιερώνει σειρά από δικλείδες ασφαλείας. Εισάγει απαγορεύσεις σε σειρά από ενδεχόμενες πρακτικές, όπως η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για την κοινωνική βαθμολόγηση, την κατηγοριοποίηση των ανθρώπων βάσει φυλής ή φύλου, τη χειραγώγηση συμπεριφοράς κ.λ.π. Αυτοί, καθώς και μερικοί ακόμα από τους περιορισμούς που εισάγονται στην Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη προκαλούν αντιδράσεις από την απέναντι πλευρά του ωκεανού. Ένας χαρακτηριστικός (επι)κριτής της ευρωπαϊκής προσέγγισης είναι ο Elon Musk:

«Πρέπει να υπάρχει ένα περιβάλλον σχετικά απαλλαγμένο από ρυθμίσεις, δηλαδή τα νέα πράγματα να θεωρούνται εξ ορισμού νόμιμα και όχι εξ ορισμού παράνομα. Έτσι, στην ΕΕ, για παράδειγμα, διαπιστώνουμε ότι το επίπεδο ρύθμισης είναι εξαιρετικά υψηλό και τα πράγματα θεωρούνται γενικά εξ ορισμού παράνομα, κάτι που εμποδίζει την πρόοδο των νέων τεχνολογιών. Την επιβραδύνει», δήλωσε σε συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Συνόδου.  

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε ο διευθύνων σύμβουλος της Nvidia. Απαντώντας σε σχετική ερώτηση ο Jensen Huang σχολίασε ότι «η συμβουλή που έχω να δώσω είναι να γίνεται ρύθμιση για την πραγματική βλάβη αντί της ρύθμισης για υποθετική βλάβη», μια δήλωση που ερμηνεύτηκε ως κριτική της ευρωπαϊκής προσέγγισης. Πρόσθεσε, ότι όσο πιο εξελιγμένη είναι η τεχνολογία τόσο πιο ασφαλής γίνεται, χωρίς πάντως να αιτιολογήσει το σκεπτικό του.

Άλλο ένας νόμος, άλλο μια διακήρυξη

Η Αμερική γενικά θεωρεί ότι η Ευρώπη επιχειρεί να περιορίσει το πεδίο δράσης των δικών της εταιρειών τεχνολογίας και στελέχη της κυβέρνησης Τραμπ έχουν κατ’ επανάληψη σχολιάσει με αρνητικό τρόπο το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο για τις ψηφιακές υπηρεσίες, απειλώντας με κυρώσεις, κυρίως με δασμούς. Γνωστό αυτό, τι λένε όμως οι Αρχές της Καρολίνα;

Πρώτον και ίσως βασικότερο είναι ότι δεν πρόκειται για δεσμευτικό κείμενο αλλά για πολιτική διακήρυξη. Τίποτα δεν αποκλείει ότι μεθαύριο σε κάποια άλλη γραφική πόλη του κόσμου, μια διαφορετική σύνθεση των υπουργών Καινοτομίας των G20 δεν θα υπογράψει μια άλλη λίστα αρχών, αλλά αυτό προϋποθέτει σειρά αλλαγών σε πρόσωπα και πολιτικές. Αυτό μπορεί να αργήσει, ίσως.

Μπορεί λοιπόν οι Αρχές της Καρολίνα, να μην έχουν τον δεσμευτικό χαρακτήρα ενός νόμου (και άρα κάθε απόπειρα σύγκρισης των Αρχών με την Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα είχε νόημα), αλλά δίνουν σαφές στίγμα προθέσεων. Κεντρικό μήνυμα  της διακήρυξης των Αρχών είναι ότι κάθε νέα ρύθμιση πρέπει να περιορίζεται μόνο σε «πρωτόγνωρα» ζητήματα που η υφιστάμενη νομοθεσία δεν καλύπτει.

Τα κράτη καλούνται να συνεκτιμούν το «κόστος ευκαιρίας» από την καθυστερημένη υιοθέτηση μίας τεχνολογίας, να προτιμούν ευέλικτα πρότυπα βασισμένα σε επιδόσεις αντί δεσμευτικών κανόνων και να αξιοποιούν ρυθμιστικά δοκιμαστήρια (sandboxes). Σημειωτέον, ότι οι Αρχές της Καρολίνα μιλούν γενικά για την τεχνολογία, αν και διαβάζοντας το σχετικό κείμενο με τα 24 σημεία ο νους πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην τεχνητή νοημοσύνη.

Ουσιαστικά οι Αρχές απηχούν των θέσεων που διατύπωσαν άνθρωποι όπως ο Elon Musk, καθώς θεωρεί τα πάντα εκ προοιμίου νόμιμα με τη ρύθμιση να εμφανίζεται σε δεύτερο χρόνο και εφόσον αποδειχθεί ότι είναι απαραίτητο. Από πλευράς φιλοσοφίας, βρίσκεται πάρα πολύ μακριά από τη λογική της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη που σε μεγάλο βαθμό προσεγγίζει με προσοχή (υπερβολική, θα πουν οι επικριτές της) την αναδυόμενη τεχνολογία και επιχειρεί να τη βάλει σε κανόνες από την αρχή.

Ίσως η προσέγγιση των Αρχών της Καρολίνα να έχει μια κάποια λογική, πώς μπορείς να απαγορεύσεις κάτι που δεν ξέρεις τι (μπορεί να) κάνει. Ο αντίλογος λέει ότι τα τελευταία τέσσερα χρόνια μάλλον έχουμε δει αρκετά δείγματα των δυνατοτήτων της τεχνητής νοημοσύνης. Ένας υπερασπιστής της ευρωπαϊκής προσέγγισης θα έλεγε ότι μετά την εμπειρία από την Άγρια Δύση των κοινωνικών δικτύων μάλλον δεν θέλουμε να ζήσουμε μια Αγριότερη Δύση στην τεχνητή νοημοσύνη. Στον αντίποδα του… αντίποδα, υπάρχει και η άποψη ότι η εξ ορισμού ρύθμιση δεν βοηθά στην ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών και ότι μπορεί να υπάρξει επίκληση ανύπαρκτων κινδύνων.

Πατώντας σε δύο βάρκες

Όμως αν κανείς αντιληφθεί ποια είναι η στάση της Ευρώπης μάλλον θα μπερδευτεί. Από τη μία πλευρά, εμφανίζεται υπερήφανη για τη ρυθμιστική πρωτοπορία και την απόφασή της να νομοθετήσει για τις «νέες χώρες» της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά από την άλλη πλευρά προσυπογράφει ένα κείμενο που τάσσεται υπέρ της χαλαρότερης ρύθμισης.

Πρόκειται για μια αντίφαση που μπορεί να δείχνει μια προσπάθεια εξισορρόπησης σε δύο βάρκες. Ενδιαφέρον επίσης προκαλεί το γεγονός ότι τη στιγμή που προχωρούσαν οι εργασίες της Συνόδου στο γραφικό Chapel Hill η Επίτροπος Henna Virkkunen έστελνε ερωτηματολόγια σε 30 εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, ως ένα πρώτο βήμα ελέγχου της συμμόρφωσής τους με τις διατάξεις της Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δεν φαίνεται να είναι πολύ τυχαίο γεγονός και ίσως η αποστολή των ερωτηματολογίων κατά τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή να αποτελεί μια δήλωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ότι καλές οι εξαγγελίες και τα κείμενα αρχών  αλλά προέχει η εφαρμογή της υφιστάμενης νομοθεσίας. Ίσως να βαραίνει και το γεγονός ότι 8 στους 10 Ευρωπαίους ανησυχούν για τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης και να τάσσονται υπέρ της ρύθμισής της.

Τα ερωτηματολόγια δεν είναι ο μόνος τρόπος άσκησης πίεσης από την πλευρά των Ευρωπαίων. Ήδη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συμπεριλάβει το ChatGPT στο πεδίο εφαρμογής της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, καθώς η πλατφόρμα έχει πάνω από 45 εκατ. χρήστες στην Ευρώπη.  Πλέον, η OpenAI έχει στη διάθεσή της τέσσερις μήνες για να συμμορφωθεί με τις διατάξεις της Πράξης που όπως αναφέρει η σχετική ανακοίνωση της Επιτροπής σχετίζονται με τη διάδοση παράνομου περιεχομένου, τις αρνητικές επιπτώσεις στους ανηλίκους, τη σωματική και ψυχική ευεξία των χρηστών, τα θεμελιώδη δικαιώματα, τις εκλογικές διαδικασίες και τη δημόσια ασφάλεια. Κατά διαβολική σύμπτωση, η ανακοίνωση για την ένταξη του chatbot της OpenAI στο πεδίο εφαρμογής της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες συνέπεσε με τις εργασίες της Συνόδου των G20.

Το ερώτημα που μένει να απαντηθεί είναι αν οι δηλώσεις προθέσεων που εκφράζονται με διακηρύξεις όπως αυτή που υπεγράφη στη μικρή πόλη της Βόρειας Καρολίνα, μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που η Ευρωπαϊκή Ένωση προσεγγίζει τις νέες τεχνολογίες.

Μάλλον θα καταλάβουμε σε λίγο καιρό αν η υιοθέτηση των Αρχών της Καρολίνα σηματοδοτεί μια αλλαγή πορείας από πλευράς Ευρώπης ή αν ήταν «απλώς» μια διπλωματική αβρότητα που στόχο είχε να κατευνάσει τον απρόβλεπτο ένοικο του Λευκού Οίκου…